Een aanrader voor professionals die werken met jongeren. Judith de Roos recenseert Crisisinterventie bij jongeren. Hulp bij aanhoudende sociaal-emotionele problematiek door Conny Neumann en Pierre Herpers.
In dit prettig geschreven boek duiken Conny Neumann en Pierre Herpers in de wereld van jongeren met ‘aanhoudende sociaal-emotionele problematiek’. Deze term is een mond vol, die ze het hele boek door consequent blijven gebruiken. Ze doelen op jongeren met ernstige en aanhoudende mentale problemen die al verschillende behandelingen hebben ondergaan.
Transdiagnostisch denken
Het gaat vaak om levensbedreigende situaties, denk aan internaliserende problematiek, zoals angst- of dwangklachten en extreme voedselweigering, zelfdestructief gedrag als krassen of zelfmoordpogingen en externaliserende problematiek waarbij agressie komt kijken. Dit soort klachten worden geclassificeerd als verschillende stoornissen, terwijl ze veel overeenkomsten hebben. Met de term ‘aanhoudende sociaal-emotionele problematiek’ sluiten ze aan bij het transdiagnostisch denken, waar de auteurs voorstander van zijn. Symptomen zijn geen losstaande stoornissen, maar uitingen van dieperliggende problematiek.
Machteloos
Aanhoudende sociaal-emotionele problemen van jongeren drukken zwaar op een gezin. Voor sommige jongeren werkt hulp hierbij onvoldoende en ontstaat de ene crisissituatie na de andere. Niet alleen de jongere zelf en het gezin voelen zich machteloos, maar de betrokken zorgverleners soms ook. De gevoelens van machteloosheid en radeloosheid worden bij de jongere soms vertaald naar een doodswens.
Holistisch
Neumann, die klinische psycholoog én psychotherapeut kind en jeugd is, en Herpers, die kinder en jeugd psychiater is, hebben beiden een indrukkende staat van dienst in het werken met deze doelgroep. In het boek kijken ze holistisch naar de onderliggende oorzaken van aanhoudende sociaal-emotionele problematiek. Ze zien hierbij sociale angst en een ineffectieve omgang daarmee als de kern van de problematiek.
Verbinding
De grootste groep van jongeren die psychiatrische spoedeisende zorg of crisisinterventie behoeven hebben ernstige emotieregulatieproblematiek, er is vaak sprake suïcidaliteit en/of voedselweigering, samengaand met een stagnatie in de sociaal-emotionele ontwikkeling en terugkerende crises binnen het gezin. Deze jongeren blijken vaal al een tijd niet naar school te gaan. Een psychiatrische crisis bij adolescenten blijkt vrijwel altijd een crisis binnen ‘het systeem’. Om opnieuw verbinding te kunnen maken binnen het gezin, is het juist in een crisissituatie helpend om goed te onderzoeken welke problemen de gezinsleden individueel ervaren en deze vervolgens te bespreken. Dit blijkt vaak wat te stroken met de verwachtingen die ouders en jongere hebben van de hulpverlener, deze blijken vaak hooggespannen.
Hechtingstheorie
Bij het kijken naar de oorzaken binnen de opvoedingsfactoren grijpt het boek naar de hechtingstheorie van Bowlby. Voor het leren reguleren van emoties is het namelijk van belang dat een baby een relatie aangaat met minstens één primaire verzorger. ”Voor het verkrijgen van een veilige basis Is het van belang dat de verzorger op een sensitieve en responsieve manier reageert op de baby. Gehechtheid weerspiegelt de mate waarin ouders en kind op elkaar kunnen vertrouwen als bron van steun gedurende periode van stress. Als deze gehechtheidsrelatie goed verloopt ervaart het kind de veiligheid en het vertrouwen om de wereld om haar heen te ontdekken en goede relaties met anderen op te bouwen. Als de steun van ouders onvoldoende consistent en coherent aanwezig was tijdens de vroege kinderjaren kunnen kinderen zich teleurgesteld en afgewezen voelen. Wanneer dit te vaak plaatsvindt ontstaat er een onveilige gehechtheid.”
Mentaliseren
Een tweede opvoedingsfactor gaat over het mentaliseren. Daarbij wordt van de ouder verwacht dat het in de vroege ontwikkeling het kind te helpt begrijpen wat er gebeurt en hoe het daar mee om kan gaan, ook als het gaat om gedrag dat niet wenselijk is. Sensitieve responsiviteit hangt hier nauw mee samen, het gaat erom het kind te leren ‘lezen’en aan te sluiten bij de signalen die het kind uitzend.
“Emotieregulatie vindt zijn basis in de vroegste levensjaren. Het is deels afhankelijk van aanleg, neurologische rijping, temperament en niveau van ontwikkeling. In de rol die de leefomgeving speelt In de emotieregulatie van het kind is de overdracht van emotieregulatie van ouders naar hun kind wellicht nog het belangrijkst. Ouders kunnen ondertitelen wat ze bij het kind zien gebeuren en het kind helpen om te leren emoties te verdragen en te snappen wat ze fysiologisch in hun lichaam voelen, kinderen leren op deze manier taal voor hun gevoelens.”
Geheugen
Emotieregulatie en de daarmee samenhangende interactie ontwikkelen zich al vroeg in het leven en worden opgeslagen in het geheugen. Als er probleemgedrag aanwezig is is het aanpakken hiervan belangrijk voor de verdere ontwikkeling, lukt dat niet dan bestaat er een risico op verdere ontwikkeling van psychopathologie.
Negatieve emoties
Als belangrijke psychologische factor noemen Neumann en Herpers de omgang met negatieve emoties, waarbij de reactie van ouders wederom van groot belang is. Wanneer ouders meegaan in de neiging om negatieve emoties te vermijden dan zal op den duur vermijdingsgedrag in het wegstoppen van negatieve emoties bij het kind gewoon worden.
Onzekerheid
De overstap van gehechtheid naar sociale angst, die de auteurs als belangrijkste oorzaak zien, gaat erover dat wanneer de gehechtheidsprocessen minder veilig verlopen er bij het kind onzekerheid over het eigen functioneren kan ontstaan. Daarmee ontstaat ook de angst niet aan de verwachting van anderen te voldoen en buitengesloten te worden. Deze angst kan worden omschreven als sociale angst. Jongeren gaan dan situaties vermijden en trekken zich terug uit het dagelijkse leven.
Kritiek
De diagnose ‘sociale angststoornis’ wordt vaak niet als zodanig herkend, waarmee de diagnose vaak pas laat gesteld wordt. De auteurs gebruiken de definitie van NICE waarbij er zowel angst kan zijn voor kritiek van anderen alswel kritiek van zichzelf. “Wanneer er meer van de jongeren verwacht wordt (vanuit de omgeving danwel vanuit de jongere zelf) kan dit leiden tot een toename van angst, hierna ontstaan somberheidsklachten die gezien kunnen worden als een gevolg van beangstigende gedachten en daarbij passende zelf- devaluerende gedachten.”
Crisisinterventies
Vervolgens gaat het boek over naar de crisisinterventies waarbij de auteurs een lans breken om niet alleen een risico-inschatting te maken maar echt te focussen op de kern, de onderliggende factoren van het conflict. Een crisis is geen los incident, maar het zichtbare eindpunt van een vast patroon. Deze jongeren zijn steeds meer vast komen te zitten in een vicieuze cirkel van sociale angst, faalervaringen en onthechting, waarbij verschillende vormen van zelfdestructief gedrag door elkaar heen lijken te lopen. Daarom moet het vergroten van verbinding en vertrouwen een belangrijk doel In de aanpak zijn. Zo ook met de hulpverlener aangezien een positieve werkrelatie de kans op herstel aanzienlijk vergroot.
Verschillende therapievormen passeren de revue en er is zelf een hoofdstuk over ‘wat als intensieve behandeling geen verbetering geeft?’. Het boek sluit af met een indrukwekkende lijst van 32 pagina’s gebruikte literatuur, waarna in de tekst ook steeds verwezen wordt. Natuurlijk is er ook een QR-code met bijlages.
Het is een prettig geschreven boek met een fijne opbouw, het verbindt klinische ervaring met wetenschappelijke inzichten over onder meer gehechtheid, emotieregulatie en copingmechanismen, een aanrader voor professionals die werken met jongeren. Zelf noemen ze het boek ook toegankelijk voor jongeren en hun ouders of verzorgers, dat is zeker niet mijn eerste gedachte.
Pierre Herpers, Conny Neumann - Crisisinterventie bij jongeren. Hulp bij aanhoudende sociaal-emotionele problematiek
Uitgeverij Boom
232 pagina’s
Prijs: € 34,95
ISBN 9789024473007
-
Lees ook andere recensies van Judith de Roos en Johan Atsma
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
