Een behoorlijk volledig beeld van tal van aspecten rondom jeugdtrauma, helder, met concrete voorbeelden en in een menselijke taal. Judith de Roos recenseert Littekens Uit je Jeugd van Christiaan Vinkers.
Hij stond vorige week al paginagroot in de NRC. Sympathiek ogend weet hij de lastige materie van jeugdtrauma onder woorden te brengen. Christiaan Vinkers, die in het dagelijks leven psychiater en hoogleraar Stress en Veerkracht is aan UMC Amsterdam en GGZ Ingeest, weet met vlotte pen de verschillende facetten rondom het thema jeugdtrauma te beschrijven. Hij is daarbij actueel, haalt diverse toongevende onderzoeken aan en stelt zich terughoudend op als zaken - zoals bijvoorbeeld intergenerationele epigenetica of de populaire mening van Bessel van der Kolk en Gabor Maté - nog niet volledig wetenschappelijk zijn te onderbouwen.
Teveel of te weinig
Vinkers start het boek met een definitie. “Ik definieer ‘jeugdtrauma’ als mishandeling (een overschot van het verkeerde) en/of verwaarlozing (een tekort aan het goede) vóór het 18de levensjaar”. Daarmee geeft hij al direct het verschil aan met de DSM-5 definitie van trauma, die wordt gereserveerd voor de blootstelling aan een feitelijke of dreigende dood, ernstige verwonding of seksueel geweld. Deze definitie mist daarbij een belangrijke bron van jeugdtrauma: verwaarlozing. “Juist de afwezigheid van liefde, aandacht en voorspelbaarheid kan blijvende psychische schade veroorzaken”, schrijft Vinkers. Een belangrijke toevoeging daarbij is dat het niet alleen maar gaat over wat je hebt meegemaakt, maar ook over de wond (letterlijke vertaling van het Griekse woord ‘trauma’) die deze ervaringen achterlaten in de ontwikkeling van het kind én het gevoel van veiligheid. Hij laat gelukkig ook weten dat de meeste kinderen juist géén jeugdtrauma hebben. Het gaat dus echt om patronen die langdurig en ontwrichtend zijn en de ontwikkeling van het kind ondermijnen.
Vinkers onderscheidt zes vormen van jeugdtrauma; lichamelijke en emotionele mishandeling, lichamelijk en emotionele verwaarlozing, seksueel misbruik en pesten. De verwaarlozende varianten lijken hierbij iets nieuwer. Verwaarlozing gaat er om dat een kind de essentiële basis wordt onthouden; aandacht, nabijheid en emotionele reactie van de ouder. En juist die wederkerigheid noemt Vinkers de brandstof waarop kinderen zich ontwikkelen.
Pesten
Ook breekt hij een lans om pesten als categorie te gebruiken, ondanks het feit dat dit vaak tussen leeftijdsgenoten gebeurd. “Pesten kan een jeugd evenzeer ontwrichten als mishandeling of verwaarlozing. Het tast het zelfbeeld aan, roept angst en schaamte op en kan diepe sporen achterlaten.” De psychiater is ook helder over nare dingen in de jeugd die echter niet als oorzaak van een jeugdtrauma genoemd kunnen worden, zoals een echtscheiding, een ongeluk of depressieve ouder. Deze omstandigheden vergroten wel het risico op jeugdtrauma, maar zijn het zelf niet. Ook hier wordt weer duidelijk dat het niet de gebeurtenissen op zich zijn, maar de manier waarop een kind erin wordt opgevangen die bepaalt of ze ontwrichtend zijn.
Vinkers lijkt zich bewust wat dit boek met ouders kan doen: “Wie jeugdtrauma wil begrijpen, moet het stereotype beeld van de ‘slechte ouder’ terzijde schuiven. Jeugdtrauma ontstaat meestal in een samenspel van factoren: stress, armoede, psychische klachten, eigen trauma of een instabiele relatie.”
Ook de rol van de media komt aan bod, juist omdat er veel aandacht is voor extreme zaken als seksueel misbruik bij een kinderdagverblijf of de kinderen van de Ruinerwold. Deze zaken vertekenen ons beeld, waardoor jeugdtrauma iets uitzonderlijks wat zich alleen afspeelt in extreme of bizarre omstandigheden. In werkelijkheid ontstaat de meeste schade niet in afzondering of door gruwelijke incidenten, maar in de herhaling van het alledaagse. Ik citeer : “Onderzoek naar hersenontwikkeling en stress laat zien dat vooral chronische, herhaalde ervaringen zoals emotionele verwaarlozing of voortdurende kritiek sterke effecten hebben op emotieregulatie en stresssystemen. Pas als we herkennen dat jeugdtrauma niet Alleen ontstaat door uitzonderlijk geweld of misbruik, maar ook door structureel tekortschieten in gewone opvoedingssituaties, kunnen we toewerken naar werkenden preventie en zorg.”
21ste eeuw
Vinkers richt zich ook nog specifiek op de omstandigheden waarin de kinderen van nu opgroeien, zoals prestatiedruk, overbescherming en de digitale wereld. Want de welvaart van de 21ste eeuw betekent niet automatisch minder jeugdtrauma. Soms zorgt die welvaart juist voor extra druk. Ouders die lange werkdagen maken en een druk gezinsleven moeten combineren met een drukke baan. Zo kan in ons rijke land een gezin wel gelukkig lijken, terwijl het emotionele klimaat thuis in werkelijkheid kil, afstandelijk of chaotisch is. En dan niet door onwil of gebrek aan liefde, maar omdat de omstandigheden geen ruimte laten voor rust, aandacht en verbinding. Ook schermtijd komt aan bod: “Meer schermtijd bij kinderen hangt gemiddeld samen met meer concentratieproblemen en emotionele ontregeling, wat het risico op psychische problemen vergroot.” Het telefoongebruik van ouders zorgt voor een minder sensitieve interactie met hun kind. Als dit een patroon is, krijgt een kind in de eerste levensjaren te weinig consistente aandacht. Wat later kan bijdragen aan moeite met vertrouwen, emotieregulatie en het opbouwen van stabiele relaties.
Buurt en samenleving
Vinkers heeft ook oog voor de omgeving waarin een kind opgroeit. “De context van een gemeenschap bepaalt in belangrijke mate of kinderen de steun krijgen die ze nodig hebben, of juist extra risico lopen op schade. Een sterke gemeenschap met toegankelijke voorzieningen (van school en kinderopvang tot GGZ en verslavingszorg) vormt daarom een fundament voor preventie.”
Ook kijkt hij nog naar het institutioneel falen in ons land, te denken aan jeugdzorg, de kerk en het kolonialisme.
Volwassenen
‘Volwassenen met een geschiedenis van jeugdtrauma zijn gevoeliger, hun zenuwstelsel reageert sneller en heftiger op signalen van dreiging en verlies. Ze raken sneller overweldigd door negatieve gevoelens, piekeren meer en hebben vaker last van angst of somberheid. Ze ontwikkelen daardoor vaker een wantrouwende hechtingsstijl’. Er is gelukkig ook ruimte voor optimisme: “De menselijke psyche is opmerkelijk veerkrachtig; veranderingen in hersenen en persoonlijkheid na jeugdtrauma zijn zelden blijvend of onomkeerbaar. Dezelfde mechanismen die ooit aanpassing aan stress mogelijk maakten, kunnen ook worden ingezet voor herstel.”
Ggz
Het blijkt een grote uitdaging voor de ggz hoe om te gaan met jeugdtrauma. Er wordt veelvuldig gepleit voor een transdiagnostische benadering, waarbij men kijkt naar het verhaal achter de mens, met aandacht voor wat er in de jeugd gebeurd is. Een behandeling die vraagt om maatwerk. Zorg die er normaal gesproken gegeven wordt voor bijvoorbeeld depressie werkt soms best goed, maar is vaak niet genoeg. Dat komt dan niet door de methode maar door de ernst en verwevenheid van klachten bij mensen met jeugdtrauma. Een trauma-geïnformeerde benadering is volgens Vinkers dan ook geen luxe maar noodzaak. Hierbij haalt hij het RESET onderzoek aan waarbij er onderzocht wat er gebeurd als er bij depressie met jeugdtrauma, niet alleen de somberheid behandeld wordt, maar ook het trauma zelf.
Lijf en leden
Indrukwekkend is het hoofdstuk over de gevolgen voor het lijf bij jeugdtrauma. Het laat concrete sporen na, van hartziekten tot auto-immuunziekten, van chronische pijn tot een verhoogde kans op vroegtijdige sterfte; jeugdtrauma kan vrijwel elk orgaansysteem raken. Gek dus dat jeugdtrauma in de medische zorg zo weinig aandacht krijgt. “Door jeugdtrauma serieus te nemen in de geneeskunde, kunnen we niet alleen beter begrijpen waar de klachten vandaan komen maar ook zinvollere behandelingen bieden en onnodige medicalisering voorkomen. Klachten blijven dan niet langer onverklaard, maar krijgen een bredere en menselijkere duiding.”
Drinkwater
Tot slot, en daarmee houd ik de hoofdstukken over ‘intergenerationeel trauma, veerkracht na trauma, voorkoming van jeugdtrauma en herstel na jeugdtrauma’ even onder de pet, trekt Vinkers nog een vergelijking met het belang van schoon drinkwater en hygiëne van weleer. “Deze veranderden ooit ons denken over gezondheid. Zo kan ook de erkenning van jeugdtrauma als factor een volgende stap zijn in hoe we de zorg begrijpen en vormgeven. Niet om alles terug te voeren op vroeger, maar wel om de complexiteit van klachten recht te doen.”
Vinkers heeft met dit boek een behoorlijk volledig beeld van tal van aspecten rondom jeugdtrauma, hij is helder, komt met concrete voorbeelden en gebruikt een menselijke taal, wat het boek fijn leesbaar maakt. Een aanrader voor zowel mensen met persoonlijke interesse, als mensen werkzaam in de zorg of medische wereld. Interessant om hier over een paar jaar weer eens op terug te kijken, wat is er verandert in het aanbod en de manier van kijken naar jeugdtrauma?
Christiaan Vinkers – Littekens Uit Je Jeugd
Uitgeverij Prometheus
Prijs: € 22,99
288 pagina’s
ISBN 9789044659023
-
Lees ook andere artikelen over jeugdtrauma op GGZ Totaal.
-
Lees ook andere recensies van Judith de Roos en Johan Atsma
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
