Het klinkt als een filosofische vraag, maar in de hedendaagse neurowetenschap wordt het steeds meer een praktische: leven we in de werkelijkheid, of in een simulatie van ons brein?
Een invloedrijk inzicht is dat de hersenen niet primair een orgaan zijn dat de wereld registreert, maar een systeem dat voortdurend voorspelt wat er gaat gebeuren. Wat wij ‘waarnemen’ is dan het resultaat van een continue vergelijking tussen wat het brein verwacht en wat de zintuigen aanleveren. Waarneming is minder een camera en meer een onderhandeling: top-down verwachtingen en bottom-up prikkels corrigeren elkaar doorlopend. De kwaliteit van die balans bepaalt hoe stabiel, begrijpelijk en ‘echt’ de wereld aanvoelt.
Het voorspellende brein: predictive processing in het kort
In het predictive processing-perspectief, vaak gekoppeld aan het Bayesiaanse breinmodel, minimaliseert het brein voortdurend voorspellingsfouten. Het bouwt interne modellen (priors) op basis van eerdere ervaringen, gebruikt die om te voorspellen wat het straks zal zien, horen of voelen, en past die modellen bij wanneer de inkomende signalen niet passen bij de verwachting. Dat bijstellen gebeurt niet gelijkmatig: een sleutelbegrip is precisie, oftewel hoeveel gewicht het brein toekent aan verwachtingen versus nieuwe informatie. Als een verwachting als zeer betrouwbaar wordt ervaren, kan het brein tegenstrijdige input wegzetten als ruis. Als een verwachting als onzeker voelt, krijgt elke afwijking veel gewicht en wordt het systeem gedwongen om vaker en sneller te updaten. Een gezond brein is dus niet star en ook niet grenzeloos open: het kalibreert continu, afhankelijk van context.
Het simulatiespectrum: van onder- naar over-simulatie
Vanuit dit kader kun je spreken van een simulatiespectrum: de mate waarin iemands ervaring wordt gedreven door interne modelvorming (simulatie) versus directe zintuiglijke input. Aan de ene uiterste kant staat onder-simulatie, waarbij interne voorspellingen zwak of instabiel zijn en de zintuigen ‘te veel’ binnenkomen. Aan de andere kant staat over-simulatie, waarbij interne modellen zo dominant worden dat correctie door de zintuigen afneemt. In het midden ligt de gebalanceerde realiteitsbeleving: verwachtingen helpen filteren en betekenis geven, terwijl afwijkingen nog steeds kunnen doordringen en tot bijsturing leiden.
Onder-simulatie kun je zien als een sensorische filter die te wijd openstaat. Omdat het brein minder effectief voorspelt en minder dempt, voelt veel input nieuw, intens of belangrijk. De persoon kan moeite hebben om hoofd- en bijzaak te onderscheiden, sneller overweldigd raken en sterker reageren op veranderingen. Over-simulatie is het spiegelbeeld: een filter die te dicht staat. Het brein vertrouwt zijn eigen verhaal zo sterk dat afwijkende prikkels te weinig invloed hebben. In extreme vorm kan de ervaring losraken van gedeelde realiteit, omdat de interne simulatie de waarneming gaat ‘invullen’.
Onder-simulatie en overprikkeling: autisme en ADHD
Bij autismespectrumstoornis (ASS) zien we vaak kenmerken die passen bij onder-simulatie: prikkels worden relatief letterlijk en gedetailleerd verwerkt, terwijl de demping door brede, contextuele verwachtingen minder sterk is. Dat betekent dat herhaalde of kleine afwijkingen minder snel verdwijnen naar de achtergrond; men habituëert trager. Geluid, licht, aanrakingen of sociale details kunnen daardoor langdurig intens blijven. Vanuit predictive processing kun je dit begrijpen als een systeem dat minder leunt op hoge-level modellen om input te structureren, waardoor de wereld in fragmenten binnenkomt en routine en voorspelbaarheid extra belangrijk worden om de hoeveelheid verrassing te beperken.
ADHD lijkt op het eerste gezicht anders, maar kan in dit spectrum eveneens richting onder-simulatie schuiven. De kern zit dan niet in detailwaarneming, maar in het onvermogen om stabiele top-down doelen en verwachtingen vast te houden tegenover nieuwe prikkels. Nieuwigheid krijgt relatief veel gewicht: externe signalen ‘winnen’ het snel van de interne instructie om bij een taak te blijven. Dit draagt bij aan afleidbaarheid, rusteloosheid en de bekende dynamiek van zowel overstimulatie (alles trekt aandacht) als onderstimulatie (zonder nieuwe input voelt het leeg of saai, waardoor men prikkels gaat zoeken). In beide gevallen draait het om een brein dat de buitenwereld zwaar laat meetellen en minder betrouwbaar kan leunen op een consistent intern kompas.
Over-simulatie en psychose: schizofrenie
Aan de andere kant van het spectrum zitten psychotische stoornissen, met schizofrenie als prototype. Hier verschuift de balans richting top-down dominantie: interne verwachtingen en interpretaties krijgen te veel precisie, terwijl zintuiglijke correcties onvoldoende gewicht krijgen. In predictive processing-termen wordt de realiteitstoetsing zwakker omdat prediction errors – signalen dat het anders is dan gedacht – te weinig bijsturen. Hallucinaties passen in dit beeld als verwachtingen die zó sterk worden dat ze als waarneming ervaren worden. Wanen passen als overtuigingen die blijven staan ondanks tegenspraak, omdat afwijkende informatie wordt weg gefilterd of her geïnterpreteerd zodat ze toch in het interne model past. Waar het autistische profiel vaak wordt beschreven als ‘te veel wereld, te weinig demping’, kun je psychose begrijpen als ‘te veel demping, te veel intern verhaal’.
Depressie: negatieve simulatie en weinig bijsturing
Depressie zit niet aan een uiterste, maar neigt vaak richting over-simulatie in een specifieke vorm: niet door onwerkelijke percepties, maar door hardnekkige negatieve verwachtingen die slecht bijgesteld worden. Het brein kan als het ware vast komen te zitten in een voorspellingsmodel waarin teleurstelling, zinloosheid of machteloosheid de default is. Positieve gebeurtenissen leveren dan wel ‘positieve prediction errors’ op, maar die dringen onvoldoende door: ze worden geminimaliseerd, niet geloofd of voelen emotioneel vlak. Tegelijk worden negatieve signalen sneller opgepikt en sterker geïntegreerd. Het resultaat is een zelfbekrachtigende realiteitsbeleving: de wereld lijkt steeds opnieuw bewijs te leveren voor het negatieve model, terwijl tegenbewijs weinig effect heeft. Dit verklaart waarom mensen met depressie vaak zeggen dat complimenten of successen ‘niet landen’ en waarom verandering niet alleen gedrag maar ook de interne weging van bewijs vereist.
Borderline persoonlijkheidsstoornis: instabiele simulatie en hypersensitiviteit
Borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) past niet netjes op één kant van het spectrum, omdat het juist gekenmerkt kan worden door instabiliteit in de precisieregeling: wanneer vertrouw je je interne model en wanneer de input? In sociale contexten kan dat tot twee ogenschijnlijk tegengestelde patronen leiden. Enerzijds kunnen er starre hoge-level overtuigingen bestaan over zelf en ander (bijvoorbeeld diepgewortelde schema’s rond afwijzing of waardeloosheid) die moeilijk veranderen, wat lijkt op over-simulatie op kernniveau. Anderzijds kan de persoon in het moment extreem gevoelig zijn voor kleine sociale signalen, waarbij minimale feedback een grote emotionele update triggert, wat lijkt op onder-simulatie in de actuele verwerking. Zo ontstaat een profiel waarin overtuigingen snel kunnen omslaan op basis van kleine prikkels, terwijl bepaalde negatieve kernassumpties tegelijk hardnekkig blijven. Het systeem schakelt als het ware tussen te veel en te weinig vertrouwen, in plaats van soepel te kalibreren.
Wat dit perspectief oplevert
Het simulatiespectrum is geen diagnostische meetlat en ook geen simpele verklaring voor alles. De waarde zit erin dat het verschillende typen klachten – sensorisch, cognitief, emotioneel en sociaal – onder één mechanisme kan verbinden: hoe het brein precisie verdeelt tussen verwachting en input. Het helpt begrijpen waarom overprikkeling niet alleen ‘gevoeligheid’ is, maar ook een kwestie van voorspellen en filteren, en waarom starre overtuigingen niet alleen ‘denken’ zijn, maar ook een gevolg van hoe weinig correctie nog doordringt. Het maakt ook duidelijk dat realiteitsbeleving dynamisch is: zelfs gezonde mensen kunnen tijdelijk opschuiven richting onder- of over-simulatie, afhankelijk van stress, vermoeidheid, context of intoxicatie.
Conclusie
We leven nooit direct in de werkelijkheid; we leven in de beste gok van ons brein. Mentale gezondheid kun je in dit licht zien als een vaardigheid in bijstellen: niet te weinig (waardoor de wereld te hard binnenkomt), en niet te weinig open (waardoor het interne verhaal los kan raken). Realiteit ontstaat in het midden, in de voortdurende dans tussen verwachting en ervaring. Vanuit dit model kun je therapie en medicatie ook begrijpen als pogingen om die kalibratie te herstellen: soms door het interne model te versterken en voorspelbaarheid te vergroten bij overprikkeling, soms door starre overtuigingen losser te maken en correctie weer ruimte te geven bij over-simulatie. Het perspectief is daarmee niet alleen verklarend, maar ook praktisch: het verschuift de vraag van ‘wat is er mis?’ naar ‘hoe staat de weegschaal afgesteld, en wat helpt om hem weer soepel te laten bewegen?’.
Illustratie: Hester van de Grift
-
Lees meer van Mathijs van Meerkerk op StigMathijs (Substack).
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
