Voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van de ggz. Johan Atsma recenseert Fré Dommisse, schrijfster tussen normaal en abnormaal (1900-1971) van Catharina Th. Bakker.
In 1929 kwam het boek Krankzinnigen van Fré Dommisse uit, nu bijna honderd jaar geleden. In 2022 werd haar boek opnieuw uitgegeven en het zal in uw boekhandel waarschijnlijk te vinden zijn tussen de andere op de ggz gerichte ervaringsliteratuur. Krankzinnigen is een autobiografische roman die volgens Fré Dommisse bedoeld was om de kloof tussen ‘leek en geesteszieke’ te dichten.
Die herdruk uit 2022 wordt ingeleid door Catharina Th. Bakker, historica gespecialiseerd in de geschiedenis van (psychiatrische) zorg. En van haar hand verscheen kortgeleden een biografie over Dommisse. Een eigenzinnige biografie die zal gaan over “(…) haar ervaringen als (ex) psychiatrisch patiënte met een missie, de lesbische relatie in een tijd waarin daarover gezwegen werd, en haar schrijverschap. [...] Ik wil weten hoe Fré gestalte gaf aan haar ‘persona’. Hoe profileerde zij zich en hoe wist zij zich staande te houden in de context van haar nogal rommelig bestaan? Die context vind ik minstens even belangrijk, ik wil ook weten hoe anderen haar zagen en in hoeverre de mensen en gebeurtenissen in haar omgeving haar hebben gevormd”.
Ik-figuur
Wat volgt is een uitgebreide en diepgravende biografie waarin de zoektocht van schrijfster Catharina Th. Bakker ook expliciet een plaats krijgt. Helemaal strak via een tijdslijn gaat het niet, dat is ook niet interessant. Er worden telkens thema’s aangesneden die belangrijk blijken te zijn in het leven van Fré Dommisse. Die worden uitgediept op basis van informatie, maar ook op basis van interpretaties van gebeurtenissen in haar leven. Niet alles rondom Fré Dommisse is even makkelijk te vinden in biografisch materiaal en bewaarde archiefstukken. Bijzonder van deze biografie - wat mij betreft - is het delen met de lezer van de gang die de schrijfster gaat om het verhaal compleet te krijgen. Je wordt deelgenoot van die niet eenvoudige klus en zo is Catharina Th. Bakker de ik-figuur in het boek die schijft over Fré Dommisse. Als er aandacht wordt besteed aan de behandelaars van Dommisse schrijft Bakker bijvoorbeeld: “Tot slot zie ik in Breukink ook de vaderfiguur die Fré in haar leven gemist had en ik denk dat dit eveneens aan het genezingsproces heeft bijgedragen.” Overduidelijk is hier sprake van een heel relevante interpretatie die schrijfster expliciet voor haar eigen rekening neemt. Die stijl van schrijven van een biografie spreekt mij in ieder geval bijzonder aan.
Schrijverschap
Gaandeweg wordt duidelijk dat Dommisse een schrijfster is van een belangrijk boek: Krankzinnigen, maar ze heeft nog wel wat meer op haar conto staan. Fré is een periode expliciet bekend geweest als belangrijk schrijfster, zeker in de periode voor de oorlog. Haar schrijverschap ontwikkelt zich. Er volgen meer publicaties en romans, maar het lijkt of dat schrijverschap uiteindelijk niet beklijft. Het komt er gewoon ook niet van in het leven van Dommisse want er is nog zoveel meer te doen. Dommisse profileert zich in ieder geval wel in belangrijke mate als ervaringsdeskundige in de ggz, die haar boodschap graag en met verve wil verspreiden. Het schrijverschap neemt aldus niet het voortouw.
Studentikoos
De biografie is plezierig geschreven. Bakker neemt je mee in de zoektocht naar het leven van Fré Dommisse en de zoektocht van Dommisse zelf. Daarnaast is de biografie ook een levensverhaal in het licht van maatschappelijke ontwikkelingen in de ggz. Het wordt duidelijk dat Dommisse daarin haar steentjes heeft bijgedragen naast het schrijven van haar belangrijke werk Krankzinnigen.
“Hoe vaak ze precies optrad en hoeveel mensen ze daarmee wist te bereiken, weet ik niet. Ik heb zo’n vijftien aankondigingen of verslagen van optredens teruggevonden, maar lang niet alle voordrachten haalden de krant en veel optredens waren niet openbaar. Daarnaast sprak Fré ook regelmatig voor de radio. Ik kan het me moeilijk voorstellen hoe die kwetsbare vrouw het publiek strijdlustig om de oren heeft geslagen, maar de reacties in de pers wijzen erop dat haar boodschap overkwam. Het Utrechts studentenblad Vivos voco rijmde wat studentikoos:
Fré Dommisse toont ons duidelijk
Hoe ’t krankzinnigen vergaat
Als de leeken het verprutsen
Met hun eigenwijs gepraat
Maar in de kranten werd wat serieuzer gesproken over ‘een fijne’, dan wel ‘een hoogst interessante’ avond en een ‘buitengewoon belangrijke lezing’.”
‘Abnormaal’
Het boek eindigt met een mooie kernachtige kenschets van Fré Dommisse: “Over het verschijnsel ‘geniale gek’ kan verschillend worden gedacht, maar dat Fré bijzonder was, is geen al te gewaagde veronderstelling. Als woordkunstenares, als (ex- ) geesteszieke en vrouw met een vrouwelijke levensgezel voldeed ze aan voldoende kenmerken om ‘abnormaal’ gevonden te worden. Haar leven lang probeerde Fré de balans te vinden tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’ , waarbij opvallende tegenstrijdigheden in haar karakter haar flink in de weg konden zitten.”
Ik las een geslaagde en bijzondere biografie van een bijzonder vrouw. Als je daarnaast geïnteresseerd bent in de ontwikkelingen van de ggz in de afgelopen eeuw, een geschiedenis van de ggz die verrassend hedendaags blijkt te zijn, dan is Fré Dommisse, schrijfster tussen normaal en abnormaal (1900-1971) een aanrader!
Catharina Th. Bakker - Fré Dommisse, schrijfster tussen normaal en abnormaal (1900-1971)
Waanders uitgevers, Zwolle
319 pagina’s incl. noten, bronnen en literatuurlijst
Prijs: € 29,95
ISBN 9789 4626 266 21
-
Lees ook andere recensies van Judith de Roos en Johan Atsma
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
