Jarenlang werd gedacht dat een glas wijn per dag “goed” kon zijn voor het brein. Nieuw grootschalig onderzoek veegt dat idee resoluut van tafel: zelfs lichte alcoholconsumptie blijkt samen te hangen met een verhoogd risico op dementie.
De studie, geleid door dr. Anya Topiwala van de Universiteit van Oxford en gepubliceerd in BMJ Evidence-Based Medicine, combineerde gegevens van meer dan half miljoen volwassenen uit de UK Biobank en het US Million Veteran Program. Daarnaast gebruikten de onderzoekers genetische analyses van in totaal 2,4 miljoen mensen om oorzakelijke verbanden beter te begrijpen.
U-vormig verband is niet zo simpel
In eerdere studies zagen onderzoekers vaak een zogenoemd U-vormig verband: geheelonthouders en zware drinkers hadden een hoger risico op dementie, terwijl lichte tot matige drinkers de laagste kans leken te hebben. Dat beeld leek te suggereren dat een beetje alcohol juist beschermend was voor het brein.
Maar dat blijkt grotendeels een schijnverband. De nieuwe studie laat zien dat dit patroon vooral het gevolg is van ‘reverse causation’ — omgekeerde oorzaak en gevolg. Mensen die in een vroeg stadium van cognitieve achteruitgang verkeren, of die andere gezondheidsproblemen hebben, gaan vaak vanzelf minder drinken of stoppen helemaal. Daardoor lijken niet-drinkers gemiddeld ongezonder, terwijl het hun ziekte is die tot minder alcoholgebruik leidt.
Bovendien worden in veel oudere studies voormalige drinkers (die om gezondheidsredenen gestopt zijn) op één hoop gegooid met nooit-drinkers, wat het verschil verder vertroebelt. Ook spelen sociale factoren mee: matige drinkers hebben gemiddeld vaker een stabielere levensstijl en een hoger opleidingsniveau — factoren die op zichzelf het risico op dementie verlagen.
Genetische analyse: hoe meer alcohol, hoe groter het risico
Om deze vertekening te vermijden, gebruikten de onderzoekers een methode die bekendstaat als Mendeliaanse randomisatie. Hierbij wordt gekeken naar genetische varianten die samenhangen met drinkgedrag. Omdat iemands genetische aanleg al bij de geboorte vastligt, is deze methode veel minder gevoelig voor verstorende factoren of omgekeerde causaliteit.
De resultaten waren duidelijk: hoe groter iemands genetische aanleg om alcohol te drinken, hoe hoger het risico op dementie.
Een stijging van de alcoholconsumptie met één standaardafwijking (ongeveer van 1 naar 3 drankjes per week, of van 5 naar 16 drankjes) leidde tot een 15% hoger risico op dementie. Een verdubbeling van de genetische aanleg voor alcoholverslaving ging samen met een 16% toename in risico.
Belangrijk: in deze genetische analyses was geen enkel beschermend effect te vinden bij lichte of matige drinkers. Het risico nam gestaag toe naarmate het alcoholgebruik steeg.
Geen veilige hoeveelheid voor het brein
Volgens de onderzoekers laat het onderzoek zien dat zelfs kleine hoeveelheden alcohol het brein kunnen schaden. Het idee dat matig drinken gezond zou zijn, is waarschijnlijk gebaseerd op vertekening in eerdere studies. De bevindingen hebben volgens hen grote implicaties voor het volksgezondheidsbeleid.
Als het aantal mensen met een alcoholstoornis gehalveerd zou worden, zou het aantal nieuwe dementiegevallen met circa 16% kunnen dalen. Alcoholreductie kan dus een krachtige preventiestrategie zijn.
Kanttekeningen en vervolgonderzoek
Hoewel het onderzoek uitzonderlijk groot en zorgvuldig is uitgevoerd, zijn er beperkingen. Het merendeel van de deelnemers was van Europese afkomst, en de diagnosen waren gebaseerd op elektronische patiëntendossiers. Toch noemen de onderzoekers de resultaten overtuigend. Volgens hen leken heel wat eerdere studies leken een beschermend effect van licht drinken te suggereren, maar deze bevindingen dagen dat beeld stevig uit.
Geen harde richtlijn
Hoewel de onderzoekers geen harde richtlijn willen voorschrijven, lijkt de conclusie helder: voor het brein bestaat geen veilige hoeveelheid alcohol.
Wie zijn risico op dementie wil verkleinen, doet er goed aan het glas wat vaker te laten staan – en te kiezen voor andere bewezen hersenbeschermende gewoonten, zoals voldoende slaap, beweging en een gezond dieet.
Anya Topiwala et al: Alcohol use and risk of dementia in diverse populations: evidence from cohort, case–control and Mendelian randomisation approaches
