Is er een mismatch tussen vraag naar en aanbod in beschermd wonen? Meerdere recente onderzoeken laten dat zien en de gevolgen zijn soms schrijnend. De wachtlijsten kunnen oplopen tot meer dan twee jaar. Mensen weten niet tot welke instanties ze zich moeten richten. Het aanbod in de regio moet flexibeler. En gemeenten, regio’s maar vooral aanbieders klagen over een wirwar aan regels.
Beschermd wonen is bedoeld voor 18-plussers met psychische problemen die nog niet zelfstandig kunnen wonen maar ook niet in een ggz-instelling thuishoren. Ze krijgen er hulp met dagelijks leven en extra begeleiding wanneer dat nodig is. Het doel is om cliënten klaar te stomen om op zichzelf te wonen. Er verblijven in Nederland ongeveer 38.000 mensen met psychische kwetsbaarheid in een of andere vorm van beschermd wonen (cijfers van CBS uit 2021). En uit een vergelijking tussen onderzoek van KPMG (2020) en van tv-programma Pointer (begin 2024) blijkt de vraag alleen maar toe te nemen (dat geldt voor de mensen die in beeld zijn, er zijn er ook veel die dakloos zijn of al jaren bij ouders wonen). Voor sommige cliënten is er plek in de regio, voor enkele specifieke gevallen zijn er bovenregionale regelingen. Niet ideaal, want iedereen wil het liefst in de eigen omgeving wonen. Dus voor de meesten is het huidige aanbod te schraal en te beperkt. Vooral mensen met een combinatie van psychische of psychosociale problemen, middelengebruik en LVB, mensen met psychische problemen die een veiligheidsrisico vormen voor andere cliënten of personeel en jonge ouders (meestal moeders) met psychische problemen dreigen tussen wal en schip te raken.
Regio’s
Een recent onderzoek in opdracht van het ministerie van VWS, gemeenten (VNG), branchevereniging voor participatie, begeleiding en opvang Valente, de Nederlandse ggz en MIND legt wat oorzaken bloot. Vaak is het aanbod niet passend: de problematiek van de cliënt wordt dan door organisaties of te complex – dan gaat het bijvoorbeeld om combinaties van autisme met andere psychische klachten of verslaving en ggz-problematiek – of juist te licht bevonden. En soms hebben cliënten specifieke woonzorgvragen, zoals bijvoorbeeld 24-uursbegeleiding, een prikkelarme omgeving, een rolstoeltoegankelijke plek, het kunnen hebben van een huisdier of het mogen gebruiken van drank en drugs. De regio’s zouden daarin flexibeler moeten zijn, zo vinden de onderzoekers. Vooropgesteld: iedereen is van goede wil, men heeft oog voor individuele casussen en wil graag maatwerk bieden. Maar de praktijk is weerbarstig. Het aanbod en de manier van werken verschilt heel erg tussen de regio’s in Nederland. Die verschillen leiden onder andere tot onderlinge onenigheid en vooral frustraties bij aanbieders, omdat het veel regelwerk oplevert en werkwijzen niet op elkaar aansluiten. Omdat er zo verschillend wordt gewerkt kunnen regio’s ook geen data bijhouden om met elkaar te vergelijken. Dan vallen er moeilijk verbeterpunten te destilleren.
Schijnend
Het onderzoek – met als titel Mismatch vraag en passend aanbod beschermd wonen – baseert zich onder andere op een consultatie die MIND deed onder een eigen panel van 3800 mensen met een psychiatrische achtergrond. Bijna 170 mensen met ervaring met beschermd wonen (cliënten en naasten) reageerden. Van de resultaten heeft MIND een eigen rapport gemaakt. Daarin wordt duidelijk wat het schrale aanbod en de lange wachtlijsten betekent voor mensen. Er wordt bijvoorbeeld duidelijk dat cliënten die al in zorg zijn betrekkelijk makkelijk en snel naar beschermd wonen kunnen doorstromen. Het is juist heel moeilijk voor ‘nieuwelingen’ om zonder bemiddelende zorgorganisatie ergens plek te vinden. Dat is soms een zoektocht van jaren. Heel vaak (bij 40 procent van de respondenten!) lukt het zelfs helemaal niet. Af en toe is er ambulante ondersteuning waar ze mee uit de voeten kunnen, maar de meeste mensen ontvangen zorg van hun naasten. MIND vroeg wat de gevolgen zijn van het uitblijven van passende zorg en de antwoorden waren schrijnend: Mensen geven aan dat hun situatie achteruit gaat. Hun problematiek verergert. Ze lopen vast en raken verstrikt. Mensen worden angstig, gestrest, eenzaam, depressief worden of gaan beschadigend gedrag vertonen. Ook geven cliënten en naasten aan dat het ontbreken van de juiste zorg leidt tot verergering van klachten, zelfbeschadigend gedrag, stilstand in ontwikkeling, eenzaamheid, financiële problemen, ontbreken van een dagbesteding en ernstige overbelasting van de naasten.
Winst
MIND pleit daarom voor betere ondersteuning bij de zoektocht naar beschermd wonen en het realiseren van meer aanbod aan woningen met begeleiding. Dat laatste is lastig, stelt de VNG als antwoord. De krapte op de woningmarkt speelt een grote rol bij het ontstaan van de wachtlijsten voor beschermd wonen. Allerlei groepen verdringen zich om voorrang te krijgen op een woning, aldus de VNG. Bovendien is er niet altijd draagvlak bij de omwonenden van toekomstige plekken voor beschermd wonen. Regelmatig worden er procedures gevoerd.
Dus misschien valt de meeste winst te behalen uit het aanpassen van het regionale aanbod aan de ondersteuningsbehoeften van mensen. Niet in alle gevallen is het in het belang van de cliënt om op papier perfect passende hoogspecialistische zorg buiten de regio aan te bieden, stelt MIND. Als de cliënt hiervoor diens eigen omgeving en sociale netwerk moet verlaten, kan dat ook juist voor meer destabilisatie zorgen. Overleg met de cliënt en laat diens voorkeur zwaar meewegen. Een andere oplossing ziet MIND in de inzet van ervaringsdeskundigen. Die zouten moeten aanschuiven aan regionale overlegtafels waar casussen worden besproken, zodat ze vanuit cliëntperspectief kunnen adviseren over plaatsing. Het toevoegen van hun kennis zou kunnen bijdragen aan betere, op maat gesneden oplossingen.
Lees ook andere artikelen over beschermd wonen
----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou!
GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
