Krankzinnigheid in de vroegmoderne periode spreekt tot ieders verbeelding. Ideeën variërend van horrorverhalen over eenzame opsluiting en wrede zorg tot een meer romantische kijk op de dwalende dorpsgek hebben invloed gehad op ons beeld over krankzinnigheid. Maar klopt dat beeld wel?
Martje aan de Kerk onderzocht hoe het dagelijks leven van krankzinnigen in de zeventiende en achttiende eeuw eruit zag in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht. Ze keek hoe de zorg voor deze groep was georganiseerd in de vroegmoderne Nederlandse stedelijke samenleving en welke mensen betrokken waren bij het verlenen van zorg. Op die manier wilde Aan de Kerk komen tot een antwoord op de vraag hoe de toename van het gebruik van het stedelijke zorgsysteem kan worden verklaard en wie of wat de drijvende krachten hierachter waren.
Thuiszorg blijkt niet iets van de laatste jaren,, ontdekte Aan de Kerk. Ze bestudeerde stapels notariële, gerechtelijke en institutionele bronnen uit de stadsarchieven van Amsterdam, Rotterdam en Utrecht. Zo ontdekte ze hoe de zorg voor deze groep patiënten in de vroegmoderne Nederlandse stedelijke samenleving georganiseerd was.
Dolhuizen
Over Dolhuizen bestaat zo’n beeld. Ze werden opgericht om stadsbewoners te beschermen tegen ‘gevaarlijke en onrustige mensen’. ‘Krankzinnigen’ werden vastgebonden en met de ‘bullenpees’, een soort zweep, geslagen.
Aan de Kerk ziet iets anders. De kwaliteit van zorg in het dolhuis kwam overeen met de standaard in die tijd. Mensen kregen goed te eten en er werd op ze gelet door de zogenoemde binnenvaders en -moeders. Krankzinnigen verbleven bovendien slechts voor een bepaalde periode in de dolhuizen, en de familie bleef dan betrokken door bijvoorbeeld bezoekjes te brengen of de wekelijkse was te doen. Aan de Kerk vond weinig terug over mishandeling of verwaarlozing.
Ook kwamen de meeste mensen met psychische problemen helemaal niet vaak in zo’n dolhuis terecht, blijkt uit het onderzoek van Aan de Kerk. Het grootste deel van de zorg vond plaats in de samenleving en de familie speelde een enorm belangrijke rol. Thuiszorg was zo lang mogelijk van toepassing en het was meer de uitzondering op de regel dat mensen in zo’n instituut terechtkwamen.’
Dat het beeld van een verschrikkelijke instelling blijft bestaan heeft volgens Aan de Kerk een andere reden: het dolhuis was wel het enige instituut dat specifiek bedoeld was voor de ‘razende’ krankzinnigen en is daardoor extra vatbaar voor horrorbeelden en een stigma van misbruik. Aan de Kerk vermoedt dat het daarom een makkelijk cliché is om op terug te vallen. Veel historici herhaalden de weinig rooskleurige indruk van die periode, en ook in de literatuur is het een vaak geschetst beeld. Denk aan Shakespeare en Don Quichot.
De populatie
De meeste krankzinnigen kwamen uit de midden- en armere klassen en waren tussen de 20 en 29 jaar, aldus het proefschrift van Aan de Kerk. Ze hielden zich niet aan de sociale en culturele conventies van de samenleving: ze vormden een gevaar voor andere mensen, ze gilden ’s nachts de hele buurt wakker, liepen naakt rond. Er blijkt wel een tweedeling te zijn: ‘krankzinnigheid’ werd getypeerd als een tijdelijke staat van zijn waarbij iemand zijn verstand verliest en uitbarst in schadelijk of agressief gedrag. Daarnaast werd ‘simpelheid’ gebruikt voor wat wij misschien nu zwakbegaafdheid zouden noemen, waardoor iemand niet in staat is om voor zichzelf te zorgen.
Mw. Martje aan de Kerk: Madness and the City. Interactions Between the Mad, Their Families and Urban Society in Amsterdam, Rotterdam and Utrecht,
De promotie vond plaats op 18 september aan de Universiteit van Amsterdam.
. Lees hier de samenvatting van het proefschrift
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op het gratis magazine dan iets voor jou! Abonneren kan direct via het inschrijffomulier, of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines
