Bijzondere perspectieven in een schrijnend – maar ook hoopvol – boek. Monique Verreijdt recenseert Ik ben jou. Perspectieven op een verdwenen zelf van Liesbeth van Heijnsbergen.
Het recent uitgekomen Ik ben jou van Liesbeth van Heijnsbergen is een bijzonder en aangrijpend boek over de kleine El, een meisje dat opgroeit in een gezin waarin veiligheid ontbreekt. Het boek is voor een belangrijk deel autobiografisch en laat zien hoe een kind zich staande probeert te houden wanneer juist de mensen van wie zij afhankelijk is, haar niet kunnen geven wat zij nodig heeft.
Wat het boek zo bijzonder maakt, is de vorm. Het verhaal leest als een psychodrama en wordt niet alleen vanuit El verteld, maar vanuit allerlei onverwachte perspectieven: zoals de televisie, het levensscript, de ruggengraat, de boerderij, de olifant en het matje van de kerkbanken. Deze vondsten zijn niet alleen literair prachtig, maar juist daardoor wordt de pijn soms nog voelbaarder.
Een indrukwekkend perspectief is die van de televisie. Zij ziet wat er in het gezin gebeurt, maar kan niets doen. Ze kan alleen maar kijken. De gedachte ‘was ik hier maar nooit gekomen’ vat die machteloosheid prachtig samen.
El heeft lange tijd een symbiotische relatie met haar ongelukkige en beschadigde moeder. Ze kruipt als het ware in de huid van haar moeder en verliest zichzelf daarin. Naast haar moeder te willen begrijpen en vooral te willen redden, probeert ze hierdoor haar eigen pijn minder te voelen. Ze raakt zichzelf steeds verder kwijtraakt.
De sterke vereenzelviging en band met haar moeder prikkelt bovendien de jaloezie van haar vader. El wordt daardoor steeds meer het kind op wie hij zijn frustratie, onmacht en agressie botviert.
Ook het levensscript is een prachtige vondst. Het laat zien hoe El als kind probeert te begrijpen waarom haar moeder haar niet helpt en haar vader haar mishandelt. Als daar geen logische verklaring voor is, zoekt ze die bij zichzelf: misschien is ze slecht, misschien verdient ze wat haar overkomt, misschien moet ze het voortaan alleen doen.
“Er is niemand die me helpt. Ik zal het voortaan alleen moeten doen.”
Zo ontstaat de overtuiging: ‘ik ben slecht en daarom willen ze me niet helpen’. Het is een indringend beeld van hoe kinderen die niet de liefdevolle zorg krijgen die ze nodig hebben, zichzelf de schuld kunnen gaan geven. Onzekerheid, faalangst en een gevoel van tekortschieten kunnen daaruit voortkomen.
Het boek laat daarbij niet alleen zien wat er met El gebeurt, maar geeft ook inzicht in hoe haar ouders zelf zo beschadigd zijn geraakt dat zij hun kind niet de zorg en bescherming kunnen geven die nodig zijn. Hun eigen geschiedenis, onvervulde verlangens en onmacht worden zichtbaar. Dat verklaart de mishandeling niet volledig en maakt die niet minder ernstig, maar laat wel zien hoe pijn en beschadiging van de ene generatie kunnen doorwerken in de volgende.
Ook de olifant is een prachtige metafoor: alles wat in het gezin niet wordt uitgesproken, blijft als een aanwezige, onzichtbare kracht tussen de gezinsleden staan. De verlangens en teleurstellingen van de ouders blijven onderhuids aanwezig. En de boerderij wordt bijna een personage op zichzelf: een plek die generaties heeft meegemaakt en alles heeft gezien wat zich daar heeft afgespeeld.
Dat is een van de grote kwaliteiten van het boek: de metaforen laten niet alleen zien wat er gebeurt, maar geven ook inzicht in de mensen en patronen erachter. Samen vormen ze een caleidoscopisch beeld van El, haar ouders en het gezin waarin zij opgroeit.
Tegelijkertijd zien we El langzaam opgroeien. Ze blijft niet het machteloze kind dat alleen ondergaat wat haar wordt aangedaan. Ze ontwikkelt bewustzijn en weerbaarheid en ontdekt gaandeweg dat de conclusies die ze als kind over zichzelf heeft getrokken niet waar zijn. Ze is niet slecht en onschuldig aan wat haar wordt aangedaan. Uiteindelijk is ze sterk genoeg om zich aan de terreur van haar vader te ontworstelen en te stoppen wat al die jaren heeft voortgeduurd.
Daarmee begint een ander leven. Via therapieën en opleidingen ontwikkelt El zich uiteindelijk tot therapeut, bouwt ze een eigen gezin op en weet ze haar ervaringen uiteindelijk om te zetten in iets betekenisvols.
Misschien wel het meest ontroerend is dat zij, ondanks alles wat haar is aangedaan, haar ouders later met liefde kan begeleiden in hun laatste levensfase.
Daarmee is Ik ben jou veel meer dan een boek over kindermishandeling. Het gaat over de manier waarop een kind probeert te overleven in een beschadigd gezin: door zichzelf de schuld te geven, door zich te verliezen in een ouder, door pijn weg te drukken en door een levensscript te ontwikkelen dat houvast biedt, maar ook beperkend kan worden. En het gaat daarnaast over het hervinden van een eigen zelf.
Juist daarom is het boek geschikt voor een brede doelgroep. Het is een literair bijzonder en ontroerend verhaal, ook voor lezers die deze ervaringen niet uit eigen leven kennen. Tegelijkertijd kan het bijzonder waardevol zijn voor hulpverleners en voor mensen die zelf traumatische ervaringen hebben opgedaan tijdens hun opgroeien in het gezin van herkomst. De bijzondere perspectieven geven woorden en beelden aan ervaringen die vaak moeilijk onder woorden te brengen zijn.
De kracht van Ik ben jou zit voor mij in de combinatie van de originele metaforen, de invoelbare psychologie en de ontwikkeling van El: van een kind dat zichzelf verliest in het overleven en het redden van haar moeder, naar een vrouw die haar eigen leven vormgeeft.
Het is een schrijnend boek, maar ook met hoop. Een boek over beschadiging, liefde, herstel en de mogelijkheid om patronen te doorbreken.
Een werkelijk bijzonder, ontroerend en literair prachtig pareltje.
Liesbeth van Heijnsbergen – Ik ben jou. Perspectieven op een verdwenen zelf
Uitgeverij Lente
Aantal pagina’s: 120
Prijs: € 21,99
ISBN: 9789492783516
-
Lees ook het interview dat Monique Verreijdt had met Liesbeth van Heijnsbergen.
-
Lees ook andere boekrecensies op GGZ Totaal
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
