Het verhaal over een unheimisch psychiatrisch vrouwenziekenhuis legt de wonden van de ggz bloot. Leendert Douma recenseert KEN TÄSTÄ KÄY... / ALL YE WHO ENTER HERE... van Px3Kaupilla.
Px3Kaupilla is het pseudoniem van de Finse psychiater en muzikant Pauliina Kaupilla en dit is haar tweede album. (P x 3 staat voor Pauliina, Percussionist en Psychiater.) Zij studeerde in 2018 af aan de masteropleiding Wereldmuziek aan de Sibelius Academie en de Koninklijke Muziekacademie Aarhus. In 2021 behaalde ze haar masterdiploma Jeugdpsychiatrie aan de Universiteit van Helsinki.
Wittgenstein omgedraaid
Voor het project KEN TÄSTA KÄY dook ze in de geschiedenis van de Finse psychiatrie en in het bijzonder die van het vrouwenziekenhuis op het Seili Eiland van 1889 tot 1962. Van daaruit trekt ze parallellen met de ggz van vandaag. Naar eigen zeggen draait ze de beroemde uitspraak van filosoof Ludwig Wittgenstein (in zijn Tractatus Logico-Philosophicus) om: ‘Waarover men niet spreken kan, daarover moet men zwijgen’ wordt dan ‘Waarover niet langer gezwegen kan worden, moet gesproken worden’. Pauliina Kaupilla kaart de structurele ongelijkheid aan en de aanhoudende stigma’s waarmee vrouwen in de psychiatrie – en de gezondheidszorg in zijn algemeen – worden bejegend.
Insania menstrualis
Honderd jaar geleden konden vrouwen die niet aan de verwachtingen van haar tijd voldeden – armoedigen, prostituees, misdadigers – al snel worden gediagnosticeerd met een of andere psychische aandoening. Melancholie, somberheid, waanideeën, suïcidaliteit, verzwakking of ‘insania epileptica menstrualis’ oftewel menstruatiewaanzin. Die vrouwen belandden op Seili of in andere psychiatrische instellingen. “En niemand vroeg zich af wat het menselijke verhaal was”, aldus Pauliina Kaupilla. Tegenwoordig is dat nog niet heel anders, vindt de muzikante annex psychiater. De patriarchale benadering in de psychiatrie is nog alom aanwezig. En een unheimische instelling als Seili heeft misschien fysiek haar deuren gesloten, in ons hoofd bestaat die plek nog steeds. Pauliina Kaupilla: “Vandaag veroordelen we sommige mensen mentaal tot het eiland Seili door de drastische bezuinigingen op preventieve geestelijke gezondheidszorg.”
Deze gedachten vormen de rode draad door alle verschillende onderwerpen die op KEN TÄSTÄ KAY voorbij komen. In de opener Lennä lempeni! zingt ze quotes uit de Finse gelijkheidswet. Ergens anders zingt ze over het beheksen van kinderen. Over genderongelijkheid en vooroordelen. En Elämästään karkkoitetut (levenslang verbannen) gaat over behandelingen als koudwaterbaden of elektroshock.
Filmisch met field recordings
Voor wie de Finse taal niet machtig is – zoals ik bijvoorbeeld – zijn de teksten abracadabra, maar het loont zeker de moeite om ze op te zoeken en door de vertaalmachine te halen. Zeker die in het folkachtige nummer Arkkiveisu sterilisaatiolaista Vilho Itkosen (1872 – 1918), dat gaat over de sterilisatiewet die de mogelijk bood om vrouwen met een psychische aandoening onvruchtbaar te maken. Een aantal nummers zijn grotendeels instrumentaal – zoals het indrukwekkende slotnummer Tintinnabula sonant!/Kellot siovat!, opgebouwd rondom de rondom de begrafenisklokken van Lauttasaari, het is een ode aan alle ‘stille begravenen’ – en muzikaal valt er veel te genieten. Pauliina Kaupilla zegt zelf dat ze is beïnvloed door David Lynch, David Bowie, Brian Eno, Kaija Saariaho, Arvo Pärt en de gelaagde Finse folkmuziek. Ik zou daar nog de geluidsmagiërs van het duo Coil aan willen toevoegen. Of een soundtrack bij het Circe du Soleil. De muziek op KEN TÄSTÄ KÄY is experimenteel en filmisch en doordrenkt met field recordings van bijvoorbeeld treinen, roltrappen, een krijtje op een schoolbord, een bouwplaats, het geborrel van een zuurstoftank en de geluiden van een MRI-apparaat. Het nummer Suden suutelemat (gekust door wolven) begint met een vrolijk blaffend hondje, maar ergens halverwege duikt het hondje jankend weg. Er zijn gothic klinkende orgels, eenzame saxofoons, zweverige violen en fluisterende stemmen. De muziek kan alle kanten op gaan. En daaroverheen zingt de psychiater met goddelijke stem.
Het tweede album van Pauliina Kaupilla is een betoverende plaat, die ondanks het zware onderwerp soms ook lekker lichtzinnig kan klinken.
Beluister Px3Kaupilla - KEN TÄSTÄ KÄY... / ALL YE WHO ENTER HERE... op Spotify
Beluister Px3Kaupilla - KEN TÄSTÄ KÄY... / ALL YE WHO ENTER HERE... op Bandcamp
-
Lees ook andere artikelen over muziek en mentale gezondheid
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
