Johan Atsma recenseert het boek van Koen Hilberdink over P.C. Kui[er
De psychiatrie in Nederland heeft zich in de afgelopen 100 jaar sterk ontwikkeld vanuit een Freudiaanse kijk op de wereld tot een denken waarin Freud voor aardig wat studenten welzijn en zorg in het MBO in ieder geval een tamelijk onbekend fenomeen is en psychoanalyse een niet gekend begrip. Tijden veranderen en het denken verandert mee. Als iets in deze biografie duidelijk wordt is dat P.C. Kuiper het daar moeilijk mee had en hij had het met meer dingen moeilijk in zijn persoonlijk leven. Kuiper kreeg ooit nationale bekendheid die zijn hoogleraarschap in de psychiatrie oversteeg toen zijn boek ‘Ver heen’ uitkwam, een verslag van een intense psychotische depressie die hem trof aan het einde van zijn carrière in de psychiatrie. Ook de dokter bleek ziek te kunnen worden, en hoe…
‘Strijd om de ziel’ is een biografie die het leven van Kuiper plaatst in de ontwikkelingen over het denken over psychiatrie, de menselijke geest en wat daarin allemaal fout kan gaan, hoe je dat zou kunnen verklaren en hoe je daarin hulp kunt bieden of kunt komen tot genezing. Het leven van Kuiper is daarvoor een ideaal vehikel, als er iets duidelijk wordt in dit boek dan is dat het wel. In deze biografie beschrijft Koen Hilberdink een succesvolle carrière in de psychiatrie die in de coulissen getekend wordt door kuiperijen, allianties , vriendjespolitiek en verdrongen en verborgen persoonlijke problematiek die voor Kuiper onverbiddelijk leidt naar een voor de lezer niet onverwachte ineenstorting van zijn persoonlijk leven. En ook in zijn persoonlijk verslag daarvan in het boek ‘Ver heen’ vertelt Kuipers slechts een deel van het verhaal, zo blijkt in dit boek.
Homoseksualiteit als afwijking
Het leven van Kuipers blijkt in deze nuchtere biografie inderdaad een strijd om de ziel. Het is een worsteling met ambities, geworteld in een ongelukkige jeugd, getekend door orthodox christelijk denken van zijn moeder en verborgen gevoelens op de achtergrond. Zijn seksuele gevoelens die naar mannen uitgaan zullen nooit openlijk worden beleden. Het dagboek dat Kuiper al die jaren bijhoudt, blijkt op dat gebied in deze biografie een belangrijke bron voor Hilderbrink. Kuiper leeft zijn leven in volle overtuiging naar het model van Freud en het in de eerste helft van de 20e eeuw gebruikelijke denken over homoseksualiteit als een afwijking. Ondanks meerdere jarenlange psychoanalyses blijft het desalniettemin wringen in zijn persoonlijk leven. Je kunt het leven van Kuipers moeiteloos plaatsen, parallel aan de opkomst en ook teloorgang van het psychoanalytisch denken in de geestelijke gezondheidszorg. Uiteindelijk blijkt Kuiper, de schrijver van ooit standaardwerken als ‘Hoofdsom der psychiatrie’ en ‘Neurosenleer’ in zijn theoretisch denken aan het eind van zijn carrière ondanks nieuwe versies van zijn standaardwerken links en rechts te worden ingehaald door nieuwe inzichten. Ook zijn persoonlijk leven blijkt uiteindelijk een afspiegeling van freudiaanse denken dat steeds meer aan de zijlijn komt te staan.
Concurrentie en vriendjespolitiek
Terugkijkend op het leven van Kuipers ontstaat een helder beeld van een van de hoofdrolspelers in het ontwikkelen van nieuwe opvattingen in het psychiatrisch denken. Die ontwikkelingen vonden plaats in een wereld van concurrentie en vriendjespolitiek waarin Kuiper zijn rol met verve meespeelde. Hij liep voorop in het serieus nemen van het beleven van de psychiatrische patiënt zelf en de invloed van de levensgeschiedenis en de sociale omgeving op het ontwikkelen van psychiatrische stoornissen. De diagnostiek ging bij Kuiper verder dan alleen de neurologische invalshoek, tot dan zeer gebruikelijk. In zekere zin stond Kuipers fier aan de basis van de ontwikkeling van de psychiatrie als zelfstandige wetenschap en beroepsgroep. Maar als in de 60’er jaren de westerse wereld op zijn kop komt te staan en het denken over seksualiteit wezenlijk verandert kan Kuiper niet echt aansluiten. Niet in zijn denken en zeker ook niet in zijn doen dat voor een groot deel in de schaduw buiten het zicht van anderen plaats blijft vinden. Dat zijn denken vooral werd gevormd door de theorie van Freud en een jeugd in de bevindelijk christelijke hoek, bleek uiteindelijk voor zijn wetenschappelijk en persoonlijk leven een blok aan het been.
‘Strijd om de ziel’ van Koen Hilberdink leest als een spannend verhaal zonder romantiek met een uiteindelijk onafwendbaar einde.
Koen Hilberdink: Strijd om de ziel, het leven van P.C. Kuiper (1919-2002) in de psychiatrie
Uitgeverij van Oorschot; 352 pagina’s; € 32,50 (gebonden versie); ISBN 9789028231108
Lees ook andere recensies van Judith de Roos en Johan Atsma
----------------------------------------------------------------------
Vond je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
