Twee boeken, twee verhalen, één gedeelde missie: zelfdoding bespreekbaar maken

Twee boeken over zelfdoding, beschreven door een naaste. Judith de Roos recenseert FOREVER 12 de eerste 12 weken (https://www.forevertwelve.nl/) van Marloes van de Pol-van Treuren en Vertel onze kinderen hoeveel ik van ze hou (https://www.lsuitgeverij.nl/boek/vertel-onze-kinderen-hoeveel-ik-van-ze-hou/) van Yoeri van Haaften.

Twee boeken die gelijktijdig verschijnen en allebei gaan over het verlies van een dierbare door zelfdoding. Twee persoonlijke verhalen over een onvoorstelbaar verlies, maar ook twee verschillende pogingen om betekenis te geven aan wat er is gebeurd. Door hun verschillende achtergronden zijn de boeken geheel verschillend van schrijfstijl en ervaring.

Marloes van de Pol-van Treuren verliest haar twaalfjarige zoon Laurens. Yoeri van Haaften verliest zijn vriendin Annemarie, de moeder van hun twee jonge kinderen. Beiden worden geconfronteerd met een werkelijkheid die ze nooit hadden kunnen bedenken. Hoe leef je verder als iemand die zo wezenlijk bij je leven hoort er ineens niet meer is? En hoe geef je woorden aan een verlies waarvoor eigenlijk geen woorden bestaan?

Schrijven als houvast

Bij Marloes van de Pol-van Treuren begint het schrijven al in de nacht waarin Laurens overlijdt. Wat begint als een manier om de gebeurtenissen en haar gevoelens vast te leggen, groeit uit tot een boek over de eerste twaalf weken van haar leven na zijn dood. Ze schrijft: “Het helpt me om te ventileren en een platform te creëren in de vorm van mijn bondgenootboek. Het is meegenomen als de ander er ook iets aan zou hebben. Leren en Ontwikkelen is wat we als mens te doen hebben. Naast Zijn en Liefhebben. Vind ik.”

Ze beschrijft haar rauwe verdriet, de lichamelijke impact van rouw, het zoeken naar houvast en de kleine momenten van licht die zich soms onverwacht aandienen. Als therapeut vlecht ze er ook theoretische kaders in als ‘de lemniscaat van rouw’, ‘de Ladenkast van het leven’ en ‘de window of tolerance’.  Haar ervaring als lichaamsgericht traumatherapeut komen duidelijk naar voren en geven duiding aan haar proces: “Rouw is niet alleen verdriet en gemis, het zit ook in mijn lichaam en in de groep waarin we leven. Rouw zit In de natuur en in de stofjes in mijn hersenen. Eigenlijk zijn emoties ook lichamelijk. Het heeft invloed op mijn bloed en mijn hartslag, mijn zenuwen en spieren en hoe gevoelig ik ben voor pijn of hoe krachtig mijn lijf wondjes geneest. Ik voel goed hoe mijn lichaam aandacht vraagt. Rouw vraagt verzachting, liefde, troost, beweging, activiteit, zelfzorg, beschouwing en heel veel voelen en afstemmen wat nodig is voor mezelf en voor anderen.”

Het bijzondere aan haar boek is dat ze de lezer meeneemt in het rouwproces terwijl ze er middenin zit. Niet met de wijsheid achteraf, maar vanuit het moment zelf. Ze schrijft ongefilterd over haar eigen ervaringen en zelfonderzoek. Daarnaast verweeft ze haar verhaal met inzichten over rouw, het lichaam, verbinding en de indrukwekkende steun die ze vanuit haar vrienden en de bevolking van Vught ontvangt. Het verlies is onbeschrijfelijk groot, maar tegelijkertijd laat ze zien hoeveel liefde, verbondenheid en menselijkheid er in en om haar gezin heen aanwezig is.

Marloes van de Pol-van Treuren wil vooral ruimte maken voor het gesprek over jongeren, hun gevoelswereld en mentale gezondheid. Maar vooral ook voor de jongeren zelf, haar hart en huis staan open om hen te ontvangen en ze te ontmoeten in dat wat hen bezighoudt. Op de socials ontstond al direct in de eerste dagen de term ‘Forever 12’ en de hashtag #LLL, wat staat voor ‘Long Live Laurens’.  

Het boek bevat persoonlijk foto’s van Laurens, de begrafenis en andere herdenkingsmomenten. Ook een paar pakkende tekstjes van zoon Gilles maken het geheel een indrukwekkend boekwerk.

Op zoek naar antwoorden

Bij Yoeri van Haaften ligt het vertrekpunt anders. Na de onverwachte dood van zijn vriendin Annemarie gaat hij op zoek naar antwoorden. Hoe kan het dat hij niet heeft gezien hoe diep haar depressie zat? Hoe heeft zij haar innerlijke strijd zo verborgen kunnen houden? In teksten op haar computer, dagboeken en afscheidsbrieven ontdekt hij een wereld die voor hem grotendeels onbekend was. Yoeri van Haaften loopt chronologisch het laatste half jaar door, dat hij met fragmenten uit de brieven, dagboek en appjes weet te reconstrueren, ook de periode rond de begrafenis en eerste tijd daarna als weduwnaar beschrijft hij levendig.

Zijn boek is daarmee ook een zoektocht naar de vrouw met wie hij bijna tien jaar zijn leven deelde. Hij wil begrijpen wat er in haar omging, maar ook hun gezamenlijke verhaal bewaren voor hun kinderen Gilles en Lena. Zij zullen op een dag willen weten wie hun moeder was en wat er is gebeurd. Het boek wordt een tastbare herinnering aan haar leven en aan de liefde die er tussen hen was. Yoeri van Haaften is daarbij wonderlijk open en spaart zichzelf niet. Zo schrijft hij uitgebreid over een moeilijke periode in hun liefdesleven, waarin hij ook een andere vrouw ontmoette. Hij gebruikt letterlijke fragmenten uit haar brieven en appjes tussen hen, familie en tussen Annemarie en vriendinnen, ook wanneer deze niet vleiend richting hemzelf zijn.

Duidelijk wordt dat Annemarie door haar depressie het idee had gekregen veranderd te zijn in ‘de allerslechtste moeder ter wereld, mijn belangrijkste rol in het leven heb ik verwaarloosd.’ In werkelijkheid bleek het tegenovergestelde. Annemarie was lief, geduldig en zorgzaam voor de kinderen.

Yoeri van Haaften heeft met het schrijven een duidelijke missie. Annemarie vraagt hem in een van haar afscheidsbrieven om mentale gezondheid bespreekbaar te maken. Iets wat zij zelf niet heeft gekund. Yoeri van Haaften neemt die oproep serieus. Hij wil het zwijgen doorbreken en laten zien dat ernstige depressie niet altijd zichtbaar is, ook niet voor de mensen die het dichtst bij iemand staan. Hij hoopt daarmee andere mensen en gezinnen te bereiken, zodat zij zich minder alleen voelen en mentale problemen eerder bespreekbaar worden. Het is dan ook niet voor niets dat Yoeri van Haaften de afgelopen periode te zien was bij Eva Jinek, Robbert Rodenburg en zijn verhaal te lezen was in de Linda en Flair. Een man met een missie! Yoeri van Haaften schrijft “oprecht dankbaar te zijn dat hij degene is die haar daad een positieve wending kan geven en haar tips en verhaal verder de ether in kan slingeren”. Hij merkt ook dat hij door Annemaries openheid in de brieven, lotgenoten in zijn praatgroep kan helpen om de geslotenheid van hun verloren geliefde te begrijpen.

Yoeri van Haaften is er open over dat “zijn toch al niet te hoge zelfbeeld een knauw heeft opgelopen. Ik ken haar brieven en de theorieën omtrent depressie en zelfdoding, maar toch blijft soms de nasmaak hangen dat Annemarie liever dood wilde dan met mij te leven.”

Twee perspectieven, één belangrijke boodschap

Wat deze boeken met elkaar verbindt, is de behoefte om van een persoonlijk en onvoorstelbaar verlies iets te maken dat verder reikt dan het eigen gezin. Beiden geven een stem aan een onderwerp dat nog altijd moeilijk bespreekbaar is. Ze laten zien wat zelfdoding betekent voor de mensen die achterblijven, maar ook hoeveel vragen, verwarring, liefde en verdriet er achter zo’n gebeurtenis schuilgaan.

Toch zijn de perspectieven wezenlijk verschillend. Marloes van de Pol-van Treuren laat vooral zien hoe het is om midden in de storm van rouw te staan. Haar boek is een inkijkje in het voelen, overleven en opnieuw betekenis geven aan het leven. Yoeri van Haaften neemt de lezer mee in zijn zoektocht naar het begrijpen van zijn vriendin en haar depressie. Zijn boek gaat niet alleen over verlies, maar ook over de vraag hoe je iemand werkelijk kunt kennen en hoe verborgen psychisch lijden soms aan de buitenkant onzichtbaar blijft. Yoeri van Haaften houdt zich ook bezig met de schuldvraag, wat als….

Beide auteurs maken iets persoonlijks openbaar, met alle kwetsbaarheid die daarbij hoort. Niet omdat ze een pasklaar antwoord hebben op de vraag waarom iemand uit het leven stapt, maar juist omdat die antwoorden lastig zijn samen te stellen. Ze laten zien dat er ruimte moet zijn voor het verhaal, voor de vragen en voor het verdriet.

Dat deze boeken vrijwel gelijktijdig verschijnen, is misschien wel een bijzondere samenloop. Twee mensen die vanuit een totaal verschillende levenssituatie tot dezelfde conclusie komen: hierover moet gesproken worden. Niet alleen over zelfdoding zelf, maar ook over mentale gezondheid, over de eenzaamheid die achter psychisch lijden kan schuilgaan en over de mensen die achterblijven. GGZ Totaal sluit hier graag bij aan.

Wat zeg je tegen iemand die zoiets meemaakt?

Een opvallende overeenkomst tussen beide boeken is de aandacht voor de reacties uit de omgeving. Beide auteurs beschrijven voorbeelden van opmerkingen die mensen maken vanuit goede bedoelingen, maar die bij de nabestaanden juist pijnlijk, ongemakkelijk of ronduit schofferend binnenkomen. Het laat zien hoe ongemakkelijk we ons kunnen voelen bij groot verdriet en hoe snel we geneigd zijn iets te zeggen om de stilte op te vullen.

Marloes van de Pol-van Treuren heeft een pagina Tips voor struikelende omstanders. Ze geeft niet alleen voorbeelden van wat je beter níét kunt zeggen, maar reikt ook aan wat je wél kunt zeggen of doen. Want soms hoef je helemaal niets op te lossen of te begrijpen. Er zijn, luisteren en het verdriet niet uit de weg gaan, kan al ontzettend veel betekenen. Of zoals ze zegt: “Ik heb niet veel woorden nodig, maar het baat bij een lichaam dat niet wegdeinst. Ik heb het nodig dat je jezelf draagt en naast me staat. Pak mijn hand en geef me een knuffel. Veel zeggen hoeft echt niet. Dat je geen doekjes windt om de waarheid, want verzachting kan niet. Zet je hart open en maak contact van mens tot mens.” De waarom-vraag is in de situatie van Laurens vaak gesteld, hij werd niet gepest, was niet somber en er was geen ruzie. Marloes van de Pol-van Treuren legt in het boek zorgvuldig de verschillende kanten van Laurens uit, want “zijn verhaal past niet in de bekende hokjes van zelfdoding”. Door het boek heen leer je Laurens ook echt kennen: “hij blijkt geliefd over het complete dorp, de totale school en de hele voetbalclub.”

Ook in het boek van Yoeri van Haaften blijkt wat een fijne warme persoonlijkheid Annemarie was.

Twee boeken over zelfdoding, beschreven door een naaste. Met een geheel eigen stijl en achtergrond. Het verhaal van Marloes van de Pol-van Treuren lijkt hierbij meer naar de gevoelskant te gaan en hier uitleg over te geven waar Yoeri van Haaften juist meer op zoek is naar begrip en duiding door veel te lezen over zelfdoding. De zes fases die daarbij door R.F. Baumeister zijn beschreven bieden hem “troost, perspectief en enige vorm van gelatenheid”. De boeken zijn beiden enorm de moeite waard van het lezen. Toch een tip: twee van deze intens verdrietige boeken tegelijk lezen is eigenlijk wat teveel van het goede.

Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praten erover helpt en kan anoniem via de chat van 113 Zelfmoordpreventie of telefonisch op 113 of 0800-0113 (gratis, 24 uur per dag bereikbaar).

Marloes van de Pol-van Treuren  – FOREVER 12 de eerste 12 weken (https://www.forevertwelve.nl/)
Uitgeverij: Ergo Marloes Re-integratie
Aantal pagina’s: 248
ISBN: 9789083771212

Yoeri Yoeri van Haaften – Vertel onze kinderen hoeveel ik van ze hou (https://www.lsuitgeverij.nl/boek/vertel-onze-kinderen-hoeveel-ik-van-ze-hou/)
Uitgeverij: Luitingh-Sijthof
Aantal pagina’s: 288
Prijs: € 22,99
ISBN: 9789021065915

-

Lees ook andere boekrecensies op GGZ Totaal (https://www.ggztotaal.nl/tp-29166-2/recensie)

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).