Tussen chaos en controle

Een hulpverlener hoeft het leven van een patiënt niet over te nemen of volledig te ontwerpen, vindt Mathijs van Meerkerk. De betere rol is misschien die van belevingsvergroter.

-

Waarom we het leven moeten ontwerpen als een ‘Serious Game’.

Soms vragen mensen wie ik ben. Ik kan zeggen dat ik UX-onderzoeker en ontwerper ben. Dat ik simulaties bouw. Dat ik als ervaringsdeskundige spreek over psychose, technologie en de ggz.

Maar onder al die rollen houd ik mij bezig met ongeveer dezelfde vraag:

Hoe geef je mensen voldoende structuur om veilig te kunnen handelen, zonder het onvoorspelbare uit hun leven weg te ontwerpen?

De ggz zoekt begrijpelijkerwijs naar controle. Een psychische crisis kan gevaarlijk en ontwrichtend zijn. Professionals hebben taal, afspraken, diagnoses en protocollen nodig om te kunnen handelen.

Maar controle heeft een prijs wanneer het middel het doel wordt.

De veiligheid van het protocol

Een protocol biedt houvast. Het helpt voorkomen dat belangrijke signalen worden gemist en maakt kennis overdraagbaar.

Toch kan dezelfde structuur een mens kleiner maken.

Een diagnose die eerst uitleg gaf, wordt een totaalbeeld. Een risicobeoordeling die voor één moment nodig was, blijft jarenlang aan iemand kleven. Een behandelplan beschrijft keurig welke klachten moeten afnemen, maar nauwelijks welk leven de behandeling mogelijk probeert te maken.

De kaart wordt dan belangrijker dan het landschap.

Dat is geen argument om alle kaarten weg te gooien. Zonder kaart kun je verdwalen.

Het is een uitnodiging om te blijven kijken of de kaart nog past bij de persoon die voor je zit.

Dynamische kwaliteit

Robert Pirsig maakt onderscheid tussen statische en dynamische kwaliteit.

Statische kwaliteit bestaat uit wat we al kennen: regels, categorieën, standaarden en opgebouwde kennis. Zij geeft stabiliteit.

Dynamische kwaliteit verschijnt wanneer iets nieuws ontstaat dat nog niet goed in de bestaande categorieën past. Zij is beweeglijk, verrassend en soms ongemakkelijk.

Goede zorg heeft beide nodig.

Zonder statische kwaliteit wordt zorg willekeurig. Zonder dynamische kwaliteit verandert zij in een systeem dat alleen kan herkennen wat het al kent.

Een patiënt die niet in het standaardpad past, wordt dan al snel een lastig geval. Een onverwacht idee wordt weerstand. Een andere uitleg van herstel wordt gebrek aan inzicht.

Terwijl juist daar informatie kan zitten die het systeem nog niet begrijpt.

Waarom spelen serieus is

In mijn werk gebruik ik simulaties om mensen met die spanning te laten oefenen.

Een goede simulatie geeft regels, rollen en grenzen. Binnen die structuur ontstaat ruimte voor gedrag dat de ontwerper niet volledig kan voorspellen.

Mensen onderhandelen, werken samen, maken fouten en proberen iets anders. Eenvoudige spelregels kunnen ingewikkelde patronen voortbrengen.

Dat is precies waarom spelen meer is dan ontspanning.

Spelen maakt een tijdelijke wereld waarin niet alles vaststaat, maar waarin ook niet alles kan. Er is genoeg controle om veilig te experimenteren en genoeg vrijheid om werkelijk iets te ontdekken.

De ggz zou vaker zo naar herstel mogen kijken.

Niet als een vast traject met één correcte uitkomst, maar als een omgeving waarin iemand opnieuw kan onderzoeken wat mogelijk is.

Van zorgdrager naar belevingsvergroter

Een hulpverlener hoeft het leven van een patiënt niet over te nemen of volledig te ontwerpen.

De betere rol is misschien die van belevingsvergroter.

Iemand die perspectieven, kennis en bescherming biedt. Die helpt risico’s hanteerbaar te maken. Die een persoon ondersteunt om opnieuw iets te proberen en daarna samen onderzoekt wat er gebeurde.

Dat vraagt professionele deskundigheid. Maar ook bescheidenheid.

De professional kent behandelingen en risico’s. De patiënt kent de ervaring van het eigen leven. Geen van beide kennisbronnen is voldoende.

Kwaliteit ontstaat in de relatie tussen die perspectieven.

Geen chaos zonder grenzen

Ik wil chaos niet romantiseren.

Psychose heeft mij geleerd dat het verlies van structuur niet alleen creatief of bevrijdend is. Het kan angstaanjagend en gevaarlijk zijn. Soms heb je anderen nodig die helpen begrenzen, toetsen en beschermen.

Maar bescherming mag niet betekenen dat alle onvoorspelbaarheid uit een leven verdwijnt.

Een volledig gecontroleerd bestaan is misschien stabiel, maar nog niet noodzakelijk leefwaardig.

Herstel vraagt ook om spel, verlangen, relaties, experimenten en doelen waarvan de uitkomst niet vooraf vaststaat.

Daar ligt voor mij de ontwerpvraag.

Niet: kiezen we voor chaos of controle?

Maar: welke structuur maakt vrijheid mogelijk, en welke controle maakt een mens juist kleiner?

Goede zorg bouwt geen kooi.

Zij bouwt een speelveld met veilige randen, waarop iemand het eigen leven opnieuw kan leren spelen.

-

Illustratie: Hester van de Grift (https://hester-vandegrift.blogspot.com/)

-

Lees meer van Mathijs van Meerkerk op StigMathijs (Substack). (https://stigmathijs.substack.com/) StigMathijs gaat over stigma, psychische gezondheid en de kracht van ervaringsdeskundigheid. Hier schrijft Mathijs vanuit eigen ervaring én met een scherp oog voor hoe systemen werken – in zorg, beleid en samenleving.

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).