Wat psychisch lijden is

Een boek met de mens vol in het vizier. Judith de Roos recenseert Wat psychisch lijden is. En waarom je niet ziek bent bij mentale moeilijkheden (https://www.lannoo.com/nl-nl/gezondheid-lichaam/wat-psychisch-lijden-9789079967346) van psychiater Jim van Os.

Hoe hij het zo mooi getimed heeft weet ik niet, maar knap is het wel... én als gast bij Zomergasten op de buis (https://www.ggztotaal.nl/nw-29166-7-4822481/nieuws/jim_van_os_doet_het_licht_uit_bij_zomergasten.html?page=2) én een nieuw boek. Maar het mag gezegd: hij weet zijn punt echt knap te verwoorden. Waar bij  podcasts of LinkedIn-posts de ingewikkelde termen je om de oren vliegen, wat overigens mag als hoogleraar, is zijn boek heel helder en in normaal taalgebruik geformuleerd. Van Os weet woorden te geven aan zaken die soms wat moeilijk te omschrijven zijn. Zo tekent hij de bekende ijsschots: boven water is expliciete kennis (diagnoses, criteria, protocollen), maar onder water is er de impliciete kennis en dan doelt hij op al die typische lichaamssignalen die iemand van zichzelf of zijn omgeving herkent. Bijvoorbeeld hoe je ademhaling gaat als er angst is of welke type vermoeidheid je voelt als je over je grens bent gegaan. Hij schuwt hierbij persoonlijke voorbeelden niet. Zo lezen we bijvoorbeeld over zijn psilocybine ervaring samen met Noortje (zijn vrouw) en dat voelt direct vertrouwd.

Bril

Van Os zou willen dat de medische bril ‘wat heb je?’ wordt verruild voor de relationele bril ‘wat is er gebeurd’? Deze omslag is volgens Van Os nodig omdat er in de afgelopen vijftig jaar geen specifieke biologische afwijking is gevonden voor depressie, angst, ADHD, autisme, verslaving, eetstoornis, bipolaire stoornis of welk ander veel voorkomende diagnose dan ook. Wel ziet hij “dat mensen reageren met psychisch lijden op wat hen overkomt en op wie zij zijn”. Genetische variatie speelt mee, hersenactiviteit verandert tijdens lijden, maar als gevolg, niet als oorzaak. Het lichaam doet mee, het verleden doet mee relaties doen mee en de samenleving doet mee. Lijden is geen ziekte op zich. Lijden is hoe het mens zijn voelt als het wringt. Neem als voorbeeld een vrouw die in haar jeugd seksueel is misbruikt. “Ze raakt uit evenwicht en krijgt te horen dat ze een persoonlijkheidsstoornis heeft. Ze heeft erkenning nodig dat haar ooit iets is aangedaan en hulp bij hechting  en vertrouwen die nooit goed hebben kunnen rijpen. In plaats daarvan krijgt ze een label dat zegt dat er met haar persoonlijkheid iets mis is. Haar slachtofferschap wordt onzichtbaar haar reactie op de wereld wordt haar eigen tekort.”

DSM

Van Os wil al geruime tijd af van de DSM (het Amerikaanse handboek wat staat voor Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Het handboek vat vormen van psychisch lijden in categorieën en geeft voor elke categorie een lijst van criteria. Op die manier zouden psychiaters wereldwijd het sneller eens kunnen worden over diagnoses en verzekeraars iets hebben om op af te rekenen. Echter “voor geen enkele DSM-categorie is een specifieke biologische of psychologische werkelijkheid aangetoond de grenzen zijn arbitrair”. Hij maakt helder dat het krijgen van een DSM-code iets met een mens doet. Het zelfbeeld verandert, anderen gaan anders kijken en het bepaalt welke zorg men krijgt, en welke verwachtingen gelden voor het beloop. Van Os noemt een aantal interessante dynamieken die het DSM-systeem binnen de ggz op zijn plek houden: belangen van de farmaceutische industrie, politieke traagheid, maar ook beroepsbelangen van de beroepsgroep en risicoaversie van psychiater en huisarts worden kort aangestipt.

Wat dan wel?

Van Os gunt ieder mens dat hij of zij wordt bevraagd op wat er is gebeurd in het leven. Hij gaat hierbij uit van zes ervaringsterreinen: 1. het existentiële, 2. het relationele met anderen, 3. het relationele met jezelf, 4. het lichamelijke, 5. het verleden en 6. het maatschappelijke. Bijna altijd zijn er strubbelingen op meerdere terreinen, die elkaar ook versterken. Denk alleen maar aan een slaaptekort, waardoor je minder onderneemt, minder verbinding ervaart, waardoor je somberder wordt en nog slechter gaat slapen. Van Os zet de lezer graag direct in actie, zo zijn er kleine sturende opdrachtjes die je direct in het dagelijkse leven kunt toepassen. Erg positief geformuleerd, zodat je er echt zin in krijgt!

Van Oss ziet zijn boek als interventie. Hij noemt het ecosysteem mentale gezondheid (GEM). “Het hoort bij het GEM-werk dat we samen in een aantal Nederlandse regio’s proberen uit te bouwen. GEM probeert de Nederlandse ggz te helpen om te transformeren naar een ecosysteem waar in herstel mogelijk wordt maar zo’n transformatie kan niet werken zolang de bevolking nog steeds meegaat in het oude verhaal van hersenstoornissen, DSM categorieën en specialistische zorg als enige oplossing.” Van Os wil daarom graag “zijn woorden lenen aan waar anderen die tijdelijk niet beschikbaar hebben. Net zoals je een vriend kunt vragen om mee te lopen Als je niet alleen durft. Je krijgt zijn benen niet, je gebruikt je eigen benen.”

Neurodivergentie

Zijn uitleg over neurodivergentie vond ik verhelderend. Niet als zoveelste label, maar als een andere manier waarop mensen kunnen waarnemen, denken, voelen en reageren. Hij omschrijft het als een unieke combinatie van talenten en gevoeligheden welke je zou kunnen verbeelden als een mengtafel met zeven schuiven. Waarbij iedere schuif staat voor een dimensie van wie je bent. Ieder mens heeft de schuiven op een unieke manier staan. “Hoe verder naar het uiteinde, hoe scherper het profiel en hoe scherper het profiel, hoe meer talent en gevoeligheid.” Zo’n profiel an sich hoeft helemaal geen probleem te zijn, dat wordt het pas als er wrijving ontstaat met de omgeving waarin je leeft. Een helder voorbeeld daarvan is een man met een hoog zintuigelijk profiel die in een open kantoortuin met fel licht en constant kantoorgeluid moet werken. Die persoon raakt uitgeput, krijgt slaapproblemen, gaat sneller huilen en eindigt ziek thuis. Geef die man een eigen werkkamer of laat hem thuiswerken en hetzelfde profiel komt weer helemaal tot bloei.

Verhelderend is ook zijn uitleg over ‘het vastgelopen innerlijk gesprek met jezelf’. Hij weet te verwoorden hoe het voelt als de verhouding tot jezelf afbrokkelt. Ik zou het bijna poëzie willen noemen.

Gelukkig geeft het boek ook oplossingen. Van Os gaat uitgebreid in op vier sporen waar je iets aan hebt (lichaam, aandacht, duiding van een ander mens, ritueel).

Een mens

Van Oss weet heel zeker, uit honderd jaar onderzoek naar wat helpt bij psychisch lijden: “een ander mens doet meer dan welke techniek ook”. Het klinkt soft, maar het is keihard bewijs:  onderzoek naar onderzoek laat zien dat het effect van de behandeling voor het grootste deel komt uit wat psychotherapeuten gemeenschappelijke werkzame factoren noemen: relatie, hoop, ritueel, betekenisgeving. Van Os raad dan ook aan: “Begin met denken: heb ik een ander mens, en zo niet hoe vind ik er een.” Want die ander kan ongemerkt zorgen voor co-regulatie, woorden geven, hoop lenen, normalisatie, naast je staan etc. Ik vind hem creatief in zijn zoektocht. Bekend in zijn verhaal zijn al de herstelacademies, e-communitys en lotgenotengroepen. Maar hij probeert echt heel breed mee te denken, waardoor ook bijvoorbeeld koren, moskeeën, festivals en buurthuizen aan bod komen. Het kan allemaal mits je maar klikt in je co-creatie driehoek! Lees hierover zelf verder in het boek.

Ecosysteem

Er volgen nog hoofdstukken over het belang en de werkwijze van een groep, een ritueel en het ecosysteem. Waarbij van Os over dat laatste duidelijk is: “Er bestaat een hele wereld van hulp buiten de ggz die al jaren goed werk doet: de eerder genoemde herstelde academies, e-communities vaktherapeuten, sportcoaches , sociaal werk, Welzijn op recept, psychofysiotherapeuten, zelfregiecentra, complementaire werkers buurtinitiatieven, spirituele gemeenschappen, sportvereniging buurtkoor of creatieve activiteit. Het probleem is niet dat deze hulp er niet is, het probleem is dat al die plekken elkaar nauwelijks kennen en niet samenwerken. Stel, je belt vandaag je huisarts omdat het slecht met je gaat dan krijg je vrijwel zeker een verwijzing naar de POH-GGZ, of als het ernstiger lijkt naar de ggz. Terwijl er zoveel andere initiatieven zijn. Van Os zou willen dat mensen zich aansluiten bij zo’n genoemde groep.  En dat de ggz erbij wordt gehaald als specialistische praktijkkennis nodig is. Daarna stapt de specialist weer uit.

Hoopvol verhaal

Het laatste deel besteed van Os aan hoe je met je psychisch leed al direct aan de slag kunt. Wat je van je huisarts mag vragen en wat je zelf al kan opstarten. Van Os ziet een belangrijke rol voor de huisarts omdat het ecosysteem voor de toekomst voor een groot deel rond de huisarts is georganiseerd, deze weet vaak al veel over het leven van zijn patiënt. Een omslag ook van je eigen kant door te vertellen over wat er is gebeurd in het leven in plaats van de lichamelijke klachten. Tot slot nog belangrijke hoofdstukken over een goede behandelaar, medicatie en je eigen route.

Jim van Os eindigt met hoe het erover tien jaar uit zou kunnen zien. Een hoopvol verhaal!

Begrijpelijke taal

Wat mij in Wat psychisch lijden is vooral aanspreekt, is de manier waarop Jim van Os ingewikkelde thema’s weet terug te brengen tot gewone, begrijpelijke taal. Geen boek dat de lezer overspoelt met jargon, maar juist een boek dat uitnodigt om anders te kijken naar psychisch lijden.

Misschien is dat wel de grootste verdienste van dit boek: Van Os schrijft over psychisch lijden met de mens vol in het vizier. En misschien begint goede geestelijke gezondheidszorg precies daar. Niet bij het antwoord, maar bij de bereidheid om bij de ander te blijven.

Een aanrader!

-

Jim van Os – Wat psychisch lijden is. En waarom je niet ziek bent bij mentale moeilijkheden (https://www.lannoo.com/nl-nl/gezondheid-lichaam/wat-psychisch-lijden-9789079967346)
Uitgeverij Lannoo
200 pagina’s
Prijs: € 25,99
ISBN: 9789079967346

-

Lees ook andere recensies van Judith de Roos en Johan Atsma (https://www.ggztotaal.nl/tp-29166-2/recensie)

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).