Het verschil tussen een autistische en een narcistische partner

Is het onwil of zit je in een toxische relatie? Stienke de Jager ziet heel veel vrouwen met een partner met autisme worstelen met dit thema.

Ik coach regelmatig mensen die vastlopen in hun relatie waarin autisme vermoedelijk een rol speelt. In die relaties ontstaat twijfel: “Is mijn partner nou autistisch of narcistisch?” Vaak gaat het dan om een partner die geen diagnose heeft maar die wel “anders dan anders” is. Iemand gaat dan op zoek naar informatie op het internet en dan kom je al gauw op pagina’s uit die over autisme gaan maar je vindt ook pagina’s over narcisme. Er is overlap in het gedrag van volwassenen met autisme en narcisme, maar de oorzaak van het gedrag en de intentie zijn fundamenteel anders.

Bovenkant formulier

Onderkant formulier

Rigide gedrag door stress

Het verhaal van Ria (niet haar echte naam):
“Ik heb een paar jaar geleden een auto-ongeluk gehad. Ik had flink wat schade aan mijn auto en ik was zelf ook gewond geraakt. Niet heel ernstig gelukkig, maar ik moest wel naar de huisarts. Ik was nogal geschrokken en ik heb mijn partner gebeld op zijn werk. Ik heb gevraagd of hij me op kon halen bij de huisarts. Ik had veel pijn en mijn auto was kapot. Mijn man reageerde dat het veel te druk was op het werk en dat hij echt niet weg kon. Ik heb later begrepen dat zijn collega’s nog tegen hem gezegd hebben dat hij gewoon kon gaan en mij op moest halen bij de huisarts. Maar dat heeft hij niet gedaan; het gaf hem teveel stress. Ik heb mijn moeder gebeld en die heeft me uiteindelijk opgehaald.”

Ria weet inmiddels dat haar partner autisme heeft. Een paar jaar geleden had haar partner heel veel last van stress op het werk. Hierdoor werd hij heel rigide en lukte het hem niet om de juiste prioriteiten te stellen: de gezondheid van je partner is belangrijker dan je taken op je werk.

Eenzaamheid in de relatie

Zowel een autistische als een narcistische partner kunnen zorgen voor gevoelens van eenzaamheid. Ik krijg regelmatig te horen van vrouwen die een partner met autisme hebben dat ze zich eenzaam voelen in de relatie en dat ze in hun omgeving lang niet altijd steun en begrip vinden want: “Iedereen is toch wel een beetje autistisch.” “Mijn man vindt het ook lastig om zijn gevoelens te uiten.” Deze vrouwen ervaren vaak een gebrek aan emotionele verbinding met hun partner en ze weten vaak niet hoe zij die verbinding moeten maken. De manieren die zij kennen of gebruiken werken niet (goed) bij hun partner met autisme. Dit kan heel frustrerend zijn.

Op het eerste gezicht lijken de gedragingen van autistische en narcistische partners op elkaar – ze zijn soms wat afstandelijk, ze komen egocentrisch of zelfs bot over – maar de oorzaak, intentie en dynamiek zijn fundamenteel anders. In het geval van autisme is er sprake van onmacht. In het geval van narcisme is er sprake van onwil of zelfs bewust gedrag.

Wat is autisme?

Met autisme word je geboren; je hebt een anders werkend brein. Hierdoor verwerk je prikkels en informatie op een andere manier. Kinderen met autisme ontwikkelen zich ook op een andere manier dan kinderen zonder autisme. Er is vaak een duidelijk verschil tussen de cognitieve ontwikkeling (= de ontwikkeling van het denkvermogen) en de emotionele ontwikkeling (= het kennen en begrijpen van emoties van jezelf en van de ander).

Een partner met autisme wil uiteraard ook een goede relatie, maar heeft moeite met communicatie, met het lezen van sociale signalen, het begrijpen en uiten van emoties en het verwerken van prikkels. Sociale situaties kosten heel veel energie en het verwerken van alle prikkels en informatie leidt regelmatig tot overprikkeling, stress en vermoeidheid. Voor iedereen geldt eigenlijk: als je veel last hebt van stress en vermoeidheid, dan ben je niet op je best en kan je niet de leuke partner zijn die je zo graag zou willen zijn.

Gedrag komt onbedoeld afstandelijk over. Er is meestal wel consistentie: thuis en buiten zijn ze hetzelfde (“what you see is what you get”). Ze handelen uit een behoefte aan rust, structuur en voorspelbaarheid. Reacties zoals terugtrekken of uitbarstingen zijn vaak een gevolg van overbelasting, niet van kwade wil. In een relatie met een autist weet je dat je partner zijn of haar best doet, maar dat hij/zij het niet altijd goed kan aanvoelen.

De druppel die de emmer doet overlopen

Het verhaal van Ilse (niet haar echte naam): 
“Mijn man werkt 40 uur per week en maakt lange dagen omdat hij ook nog veel reistijd heeft. Het maakt niet veel uit of hij met de trein gaat of met de auto. In de trein is het altijd druk en zijn er heel veel prikkels. En als hij met de auto gaat dan komt hij 9 van de 10 keer in een file terecht. Dat geeft hem veel stress. Hierdoor komt hij bijna elke dag moe en overprikkeld thuis. Eén opmerking of vraag van mij kan dan al voldoende zijn voor een woede uitbarsting. Ik ben dan zijn bliksemafleider.

Ik weet inmiddels dat dit niet persoonlijk bedoeld is; het is de spreekwoordelijke druppel die de emmer doet overlopen. Sinds hij zijn autisme beter kent, neemt hij meer rustpauzes op de dag en hij heeft ervoor gekozen om alleen nog met de trein te reizen. Hij zet een noise cancellation koptelefoon op met zijn favoriete muziek tijdens de reis. Dit scheelt hem enorm veel vervelende prikkels en hij komt nu uitgeruster thuis. Hij vond het ook niet fijn dat zo vaak boos werd op mij.”

Spijt en onmacht bij uitbarstingen

Veel autistische partners hebben oprecht spijt na een ruzie of woede uitbarsting. Of ze voelen de onmacht als ze zien dat ze hun geliefde pijn doen. Ruzies voorkomen lukt niet altijd en je kunt je ook niet continu aanpassen aan de ander. Duidelijke communicatie is heel belangrijk in een relatie met een partner met autisme. En mocht het toch een keer escaleren dan is het handig om een time-out in te lassen. Als je ruzie hebt kun je er beter voor zorgen dat je eerst allebei weer tot rust komt. Vaak gaat dat het beste als je ervoor kiest om even niet meer in dezelfde ruimte als je partner te zijn. Als je allebei weer in het ‘groen’ bent, dan kan je rustig nabespreken wat er allemaal is gebeurd.

Wat is narcisme?

Narcisme is een persoonlijkheidsstoornis die vaak later ontstaat en dus niet bij de geboorte al aanwezig is. Deze stoornis wordt beïnvloed door opvoeding of door trauma. Hier draait het om controle, om bewondering en eigenbelang. Het gedrag van narcisten is vaak strategisch en manipulatief. Kenmerkend zijn de ‘twee gezichten’ van een partner: charmant naar buiten, koud of controlerend thuis. Vaak kunnen buitenstaanders niet geloven dat je een manipulatieve partner hebt, omdat zij alleen maar de aardige en charmante kant van hem of haar zien. Het vooropstellen van eigen belang en de manipulatie en controle kan heel ver gaan; zelfs tot mentale en fysieke mishandeling aan toe. De term toxische relatie wordt ook vaak gebruikt als je te maken hebt met narcisme in je relatie.

Kenmerken van een toxische relatie

Een toxische relatie klinkt nogal heftig, maar het begint vaak met kleine dingen. Er is vaak een cyclus van ‘love bombing’ (overdadige aandacht, overspoeld worden met complimenten, aandacht of cadeaus), afkraken en weer teruglokken.

Het verhaal van Isabel (niet haar echte naam):
“Voordat we kinderen hadden, was mijn partner echt heel charmant. Hij trakteerde me op etentjes en ik kreeg regelmatig cadeautjes van hem. Sinds we kinderen hebben, is hij langzaam maar zeker veranderd. Hij kraakt mij regelmatig af, ook waar de kinderen bij zijn. Dan zegt hij bijvoorbeeld iets vervelends over mijn kleding of mijn uiterlijk. Hij commandeert me ook regelmatig. Dit vind ik echt niet prettig. En als het gaat om het huishouden – wat ik doe naast mijn parttime baan: daar kan ik niks goed doen. Als ik het hele huis heb gedweild en gestofzuigd, maar de was ligt er nog, dan heeft hij commentaar op de was. Als ik de was heb weggewerkt, maar er ligt nog speelgoed van de kinderen, dan heeft hij daar commentaar op.”

Manipulatie en gaslighting

Mensen die narcisme hebben, kunnen wel aanvoelen wat je voelt (=cognitieve empathie), maar ze gebruiken dit om te manipuleren in plaats van met je mee te leven. Als je hen feedback geeft over hun gedrag of uitspraken, dan leidt dit vaak tot ontkenning: “dat heb ik helemaal niet gedaan”. Ze leggen de schuld vaak (of altijd) bij jou neer: “door jou komen we altijd te laat” of ze doen aan gaslighting (= de waarheid zo verdraaien dat de ander aan zichzelf gaat twijfelen). In een relatie met een narcist ben je constant waakzaam. Je moet enorm opletten op wat je doet of zegt.

Nog even de belangrijke verschillen op een rij tussen autisme en narcisme:

- Intentie van de partner:

Bij autisme is het onvermogen: de partner kan het niet goed.

Bij narcisme is het eigenbelang: de partner wil het niet of alleen als het uitkomt.

- Verschil in empathie:

Bij autisme zie je vaak lage cognitieve empathie (moeite met bedenken wat de ander nodig heeft), maar ze kunnen wel emotioneel meevoelen.

Bij narcisme zie je lage emotionele empathie (weinig meevoelen), maar goede cognitieve empathie wat ingezet wordt voor manipulatie.

- Consistentie van gedrag:

Bij autisme is het voorspelbaar gedrag en veel autisten zijn ontzettend eerlijk.

Bij narcisme is het onvoorspelbaar en afhankelijk van de situatie (naar de buitenwereld zie je ander gedrag dan thuis)

- Reactie op problemen:

De autistische partner probeert het vaak wel, maar het lukt niet altijd. Zeker als er sprake is van veel stress.

De narcistische partner legt de schuld buiten zichzelf en is onwillig.

- Motivatie achter het gedrag

Iemand met autisme is op zoek naar rust en voorspelbaarheid.

Iemand met narcisme zoekt macht en superioriteit.

Wat als iemand autisme én narcisme heeft?

Autisme en narcisme kunnen ook samen voorkomen, wat het heel erg ingewikkeld maakt. Deze combinatie is gelukkig zeldzaam. Over het algemeen kan je duidelijk het verschil zien tussen het gedrag van iemand met autisme en iemand met narcisme. Mocht je twijfelen, neem dan contact op met een professional die ervaring heeft met zowel autisme als narcisme. Stuur me even een berichtje via mijn website en dan probeer ik je verder te helpen.

Hoe nu verder als je te maken hebt met autisme of narcisme?

Allereerst is het belangrijk om vast te stellen, waar je mee te maken hebt: is het nou autisme of toch narcisme? Bij autisme werken inzicht in autisme, in stress en duidelijke communicatie goed. Relatie coaching kan je hier verder bij helpen.. Bij narcisme ligt de focus meer op het bewaken van je eigen grenzen en veiligheid. Ook hier is het belangrijk om hulp te zoeken, zeker als je veiligheid in het geding is.

-

Twijfel je over je relatie? Neem contact op via met Stienke de Jager. (https://coachingbijautisme.nl/?utm_source=substack&utm_medium=email) Iedereen verdient een fijne relatie waar je respectvol behandeld wordt en je grenzen en behoeftes worden gerespecteerd.

-

Illustratie: Hester van de Grift (https://hester-vandegrift.blogspot.com/)

-

Dit stuk verscheen als eerste op Substack. Volg Stienke de Jager daar. (https://coachingbijautisme.substack.com/)

Wil je sparren over dit onderwerp (werk en autisme)? Neem gerust contact op via haar website Coachingbijautisme.nl (http://www.coachingbijautisme.nl/).

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).