Ggz moet niet alleen klachten behandelen, maar levens ontwerpen

Therapie en pillen zijn geen einddoel. Ze zijn hooguit gereedschap.

Er is iets fundamenteel scheef in hoe we vaak over psychische gezondheid praten.

We hebben het over therapie:

- Over medicatie.
- Over diagnose.
- Over behandelplannen.
- Over terugvalpreventie.
- Over compliance, stabiliteit en functioneren.

Maar veel te weinig over de vraag waar het eigenlijk allemaal voor bedoeld is:

Wat voor leven is voor deze persoon de moeite waard om vol te houden?

Want laten we eerlijk zijn: niemand neemt medicatie omdat medicatie zo inspirerend is. Niemand doet dagelijks zelfzorg omdat tandenpoetsen, slapen, wandelen, gezond eten en routines zo’n diepe existentiële beloning geven. Niemand blijft eindeloos oefenen met copingstrategieën omdat het werkboek zo’n meesterwerk is.

Mensen houden dingen vol omdat er iets tegenover staat.

- Een leven.
- Een perspectief.
- Een reden.
- Een toekomstbeeld dat niet alleen bestaat uit ‘minder symptomen’, maar uit iets waar je daadwerkelijk naartoe wilt bewegen.

Voor mij is dat essentieel geweest. Als ik niet de stok achter de deur had gehad van een leven dat leuk, zinvol en leefbaar kon zijn, dan was ik waarschijnlijk allang gestopt met medicatie, zelfzorg en alles wat daarbij hoort.

Niet omdat die dingen niet werken.
Maar omdat ze op zichzelf niet genoeg zijn.

De ggz behandelt te vaak het middel alsof het doel is

Therapie kan waardevol zijn. Medicatie kan levensreddend zijn. Goede diagnostiek kan helderheid geven. Daar gaat dit stuk niet tegenin.

Het probleem is dat deze middelen vaak centraal komen te staan alsof ze het eindpunt zijn.

- Alsof het doel is dat iemand trouw naar therapie gaat.
- Alsof het doel is dat iemand netjes zijn pillen slikt.
- Alsof het doel is dat iemand stabiel genoeg is om niet meer op te vallen.

Maar een behandeltraject dat alleen draait om symptoomreductie mist iets belangrijks: richting.

Een mens wil niet alleen minder angst. Die wil weer durven leven.
Een mens wil niet alleen minder depressieve klachten. Die wil weer ergens zin in hebben.
Een mens wil niet alleen minder psychoses, paniek, dwang of stemmingswisselingen. Die wil een bestaan dat niet volledig door kwetsbaarheid wordt gedefinieerd.

De vraag zou dus niet alleen moeten zijn:

“Hoe krijgen we de klachten omlaag?”

Maar ook:

“Hoe ontwerpen we een leven waarin behandeling logisch voelt om vol te houden?”

Dat is een totaal andere benadering.

Een goed leven is geen luxe-interventie

In de ggz klinkt ‘het goede leven’ soms bijna te zacht. Alsof het gaat over hobby’s, geluk of lifestyle. Iets voor later, wanneer de crisis voorbij is.

Maar dat is precies de denkfout.

Een goed leven is geen decoratie bovenop herstel.
Het is vaak de motor ervan.

Zonder perspectief wordt behandeling een eindeloze onderhoudstaak. Dan wordt medicatie iets wat je moet nemen omdat anderen zeggen dat het verstandig is. Zelfzorg wordt een morele verplichting. Therapie wordt een afspraak in je agenda waar je braaf verschijnt.

Maar wanneer er een leven tegenover staat dat je wilt beschermen, verandert alles.

Dan wordt medicatie niet: “Ik slik pillen omdat ik ziek ben.”
Maar: “Ik slik medicatie omdat ik mijn leven wil kunnen blijven leiden.”

Dan wordt slaap niet: “Ik moet op tijd naar bed omdat het moet.”
Maar: “Ik bewaak mijn slaap omdat ik morgen iets wil kunnen doen wat ertoe doet.”

Dan wordt zelfzorg niet: “Ik moet mezelf repareren.”
Maar: “Ik onderhoud het systeem dat mijn leven mogelijk maakt.”

Dat verschil is enorm.

We moeten patiënten niet alleen behandelen, maar mede-ontwerpers maken

Een patiënt is geen kapot apparaat waar een protocol overheen moet.

Een patiënt is iemand met verlangens, waarden, relaties, angsten, talenten, schaamte, geschiedenis en toekomstbeelden. Iemand die niet alleen wil weten wat er mis is, maar ook hoe het leven eruit kan zien ondanks die kwetsbaarheid.

Daarom zou de ggz veel meer ontwerpgericht moeten denken.

Niet alleen:

Welke behandeling past bij deze diagnose?

Maar ook:

Welke omgeving past bij deze persoon?
Welke routines zijn haalbaar?
Welke relaties geven energie en welke kosten energie?
Welke vormen van werk, rust, creativiteit en autonomie maken herstel waarschijnlijker?
Waar wordt iemand trots van?
Waarvoor wil iemand ’s ochtends opstaan?
Wat maakt terugvalpreventie concreet en persoonlijk?

Dat is geen zweverigheid. Dat is praktische systeemkennis.

Als je wilt dat iemand medicatie blijft nemen, moet je helpen bouwen aan een leven waarin die medicatie betekenis heeft. Als je wilt dat iemand goed voor zichzelf zorgt, moet er iets zijn waarvoor die zorg nodig voelt. Als je wilt dat iemand duurzaam herstelt, moet je niet alleen de klachten behandelen, maar ook de context waarin die klachten telkens terugkomen.

‘Stabiliteit’ is een te laag ambitieniveau

Veel mensen in de ggz kennen het woord stabiliteit.

Stabiel zijn betekent vaak: geen acute crisis, geen opname, geen grote escalatie, geen gevaarlijke ontregeling. Dat is belangrijk. Soms is dat al een gigantische prestatie.

Maar als stabiliteit het hoogste doel blijft, maken we het leven kleiner dan nodig is.

Mensen willen niet alleen stabiel zijn:

- Ze willen meedoen.
- Ze willen liefhebben.
- Ze willen iets maken
- Ze willen ergens goed in zijn.
- Ze willen invloed hebben.
- Ze willen zich niet alleen patiënt voelen.

Een ggz die alleen mikt op stabiliteit riskeert dat mensen blijven hangen in overleven. Rustig overleven misschien, maar nog steeds overleven.

Herstel zou moeten gaan over meer dan symptoomcontrole. Het zou moeten gaan over het herwinnen van eigenaarschap.

Niet: “Hoe houden we deze persoon rustig?”
Maar: “Hoe helpen we deze persoon een leven bouwen dat groot genoeg is om de moeite waard te zijn?”

Dit vraagt ook iets van behandelaren

Het is makkelijk om dit neer te leggen bij patiënten: neem je pillen, doe je oefeningen, kom je afspraken na, leef gezond, vraag hulp op tijd.

Maar motivatie ontstaat niet in een vacuüm.

Een behandelaar die alleen vraagt naar klachten, krijgt een klachtenverhaal.
Een behandelaar die ook vraagt naar betekenis, krijgt een levensverhaal.

Dat vraagt andere gesprekken.

Niet alleen:
“Hoe ging het deze week met je stemming?”

Maar ook:
“Wanneer voelde je je deze week even mens in plaats van patiënt?”

Niet alleen:
“Heb je je medicatie genomen?”

Maar ook:
“Merk je waarvoor je het doet?”

Niet alleen:
“Wat zijn je signalen van terugval?”

Maar ook:
“Wat zijn je signalen dat je leven weer begint te kloppen?”

Dat soort vragen veranderen de behandelrelatie. Ze maken ruimte voor iets wat in de GGZ soms onderbelicht blijft: verlangen.

En verlangen is geen bijzaak. Verlangen is brandstof.

Dit is geen pleidooi tegen pillen of therapie

Laat me daar duidelijk over zijn.

Dit is geen oproep om te stoppen met medicatie. Wie medicatie gebruikt en wil veranderen, moet dat altijd zorgvuldig en samen met een arts doen. Dit is ook geen aanval op therapie. Veel mensen hebben daar enorm veel aan.

Het punt is niet dat therapie en pillen onzin zijn.

Het punt is dat een ggz die zich uitsluitend daarop focust, te smal kijkt.

Behandeling zonder levensontwerp wordt onderhoud zonder richting.
Medicatie zonder betekenis wordt een verplichting.
Therapie zonder toekomstbeeld wordt praten over pijn zonder zicht op waarvoor je het allemaal doet.

De kernvraag moet dus groter worden.

Niet alleen:

“Wat is er met je aan de hand?”

Maar ook:

“Wat voor leven proberen we samen mogelijk te maken?”

Het goede leven is de beste terugvalpreventie

Een goed leven betekent niet dat alles perfect is. Het betekent niet dat klachten verdwijnen. Het betekent niet dat iemand ‘genezen’ is in een simpele, nette betekenis van het woord.

Een goed leven betekent dat er genoeg redenen zijn om te blijven zorgen voor jezelf.

- Dat je weet waarvoor je slaapt.
- Waarvoor je eet.
- Waarvoor je je medicatie neemt.
- Waarvoor je hulp vraagt.
- Waarvoor je grenzen stelt.
- Waarvoor je doorgaat.

Niet uit gehoorzaamheid.
Niet omdat het protocol dat zegt.
Maar omdat jouw leven iets bevat dat bescherming verdient.

Dat is waar de ggz veel vaker over zou moeten gaan.

Niet alleen klachten verminderen.
Niet alleen mensen stabiliseren.
Niet alleen therapietrouw verhogen.

Maar samen met mensen een leven ontwerpen dat de behandeling waard maakt.

Want zonder dat leven is alles onderhoud.
Met dat leven wordt herstel iets anders.

Dan gaat het niet meer alleen over minder ziek zijn.

Dan gaat het over meer mens zijn.

-

Illustratie: Hester van de Grift (https://hester-vandegrift.blogspot.com/)

-

Lees meer van Mathijs van Meerkerk op StigMathijs (Substack). (https://stigmathijs.substack.com/)

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).