Muziek als instrument om psychisch lijden bespreekbaar te maken

Muziek kan helpen gevoelens te erkennen waarvoor we nog moeilijk woorden kunnen vinden. In haar interdisciplinaire promotieonderzoek Tussentijd onderzoekt componist en onderzoeker Susanna Bloem hoe muziek kan bijdragen aan het bespreekbaar maken van psychisch lijden. Samen met diverse partners ontwikkelde zij muzikale dialoogsessies waarin zorgverleners, (ex-)patiënten en hun naasten elkaar ontmoeten, met verbinding als resultaat. “De muziek helpt mensen op een diepere laag te verbinden.”

“De basis van mijn onderzoek is het debat over tijd en tijdservaring door vier fenomenologische psychiaters uit de jaren dertig”, vertelt Bloem. Namelijk Ludwig Binswanger (1881-1966), Eugène Minkowski (1885-1972), Viktor Emil von Gebsattel (1883-1976) en Erwin Straus (1891-1975). “Zij stelden dat patiënten die psychisch lijden vaak het gevoel hebben vast te zitten in de tijd en geen toekomstperspectief ervaren. Dit kwam deels door de diagnostische hokjes waarin zij werden geplaatst. Een diagnose kan iemands identiteit fixeren en daardoor ook iemands psychisch lijden en helingsproces sturen, zonder dat dit per se in het belang is van die persoon.”

Instrumenten om psychiatrische patiënten toekomstperspectief te geven

“Door persoonlijke ervaring ontdekte ik dat dezelfde thematiek nu ook speelt in de psychiatrie, maar dat instrumenten om deze ervaren tijdsstilstand te bespreken en te doorbreken nog ontbraken. In mijn promotieonderzoek wilde ik mijn geesteswetenschappelijke en muzikale kennis daarom in de praktijk brengen. Samen met het UMC, het conservatorium, de ervaringsdeskundigen van vereniging Anoiksis en verschillende instanties uit de psychiatrische zorg hebben we deze instrumenten nu ontwikkeld. Daarbij koos ik bewust voor de kunstvorm van muziek, omdat muziek – net als emoties en gevoelens – heel lichamelijk is, tijd kan structureren en het vermogen heeft om bij mensen mentale ruimte te creëren waarin hun zelfhelend vermogen kan worden aangesproken.”

Muziek over en door mensen die worstelen

In totaal heeft Bloem vijf instrumenten ontwikkeld in de vorm van verschillende muziekcomposities. Samen vormen zij een veranderritueel dat de luisteraar helpt diens ervaren tijdsstilstand te doorbreken. De eerste compositie, ‘Open’, fungeert als openingsstuk. De tweede compositie, ‘Vast’, gaat over iemand die vastzit in de tijd. “Deze stukken heb ik gecomponeerd op basis van mijn eigen ervaringen met mantelzorg, depressie en burn-out”, vertelt Bloem.

De derde en vierde compositie, ‘Voorwaar, waarvoor, waardoor?’ en ‘Samen?’, vertolken de ervaring van degenen die naast de vastzittenden staan en over het (niet) kunnen helen in een groep. “Voor deze composities heb ik geput uit de gesprekken tussen mensen met vergelijkbare ervaringen, die tijdens diverse publieksevenementen werden gevoerd over psychisch lijden.”

De vijfde en laatste compositie creëerde Bloem samen met psychiatrische patiënten van gesloten afdelingen. “Deze compositie met werktitel ‘De Getuige’ gaat over hoe je je eigen negatieve ervaringen kunt inzetten om een ander te helpen. Want zelfs als je in de diepste put zit zoals deze mensen, kun je, als je met de juiste methodologie werkt, nog iets betekenen voor een ander. Het was heel bijzonder om met hen te werken. Zij waren zo gevoelig en wisten precies welke kant het stuk op moest gaan wanneer ik op de piano speelde. Het heeft mij geleerd dat er zelfs in alle moeilijkheid iets moois en bijzonders kan ontstaan als er verbinding, kwetsbaarheid en daardoor ontmoeting is.”

Ervaringen inzetten ten dienste van een ander

Hoewel deze laatste compositie pas in première zal gaan bij de verdediging van Bloems proefschrift, is de vraag hoe eigen ervaringen het herstelproces van een ander kunnen bevorderen altijd leidend bij evenementen waar haar composities gespeeld worden. Recent nog was dat het geval bij het Enik Recovery College (https://www.enikrecoverycollege.nl/), een herstelacademie waar iedereen die worstelt of vragen heeft in zelfhulpgroepen kan deelnemen.

“In deze groepen gaat het over van alles”, vertelt Nicky van Dam. Als peer support facilitator bij Enik faciliteert ze de zelfhulpprogramma’s waarin ze met deelnemers samenwerkt. “De insteek is dat we met elkaar thema’s bespreken die raken aan ieders problematiek en je door die uitwisseling aan jezelf kan werken.”

Bloems promotieonderzoek past perfect bij deze insteek en bij het maandelijkse avondprogramma Podium Enik. Hier kunnen mensen op een laagdrempelige manier een avondje uit en ruimte geven aan moeilijke gevoelens en herstel. Van Dam: “Wat ik mooi vind aan Susanna’s project is dat muziek gebruikt wordt om een stem te geven aan gevoelens waar geen taal voor is of waar mensen geen taal voor kunnen vinden. De muziek helpt mensen op een diepere laag te verbinden en dat proberen wij ook te doen via onze cursussen en Podium Enik.”

“Afgelopen december hebben we samen de avond ‘Hoe muziek stem geeft aan ervaringen’ georganiseerd. Het samen luisteren naar en spreken over de muziek van Susanna en het bredere maatschappelijke probleem van psychisch lijden stonden toen centraal.”

Gedeelde ervaringen

Uit reacties van de deelnemers aan de avond blijkt dat Bloems muziek inderdaad het beoogde effect heeft gehad en moeilijke gevoelens een stem kregen. Zo schrijft een deelnemer dat diegene snakt naar “het licht, de oplossing, rust en positiviteit van het einde van compositie 5.” Een ander beschrijft een ‘out-of-body experience’: “Bij ‘Samen’ merkte ik dat ik bij het nare stuk helemaal uit mijn lijf ging en problemen wilde oplossen in mijn hoofd. Aan het einde was ik weer terug in mijn lijf.” Het zijn goede omschrijvingen van een emotionele en helende avond.

Bloem en Van Dam kijken ook positief terug op de avond, onder meer door de gelijkwaardige samenwerking en door wat zij daarin van elkaar geleerd hebben. Bloem: “Door Nicky let ik nu meer op mijn taalgebruik. Zo duid ik ‘patiënten’ nu aan met ‘mensen die worstelen’, omdat ‘patiënten’ een bepaalde lading heeft. En ik ben ook beter voor mezelf gaan zorgen in dit hele proces.”

Ook Van Dam had op persoonlijk vlak baat van de samenwerking. “Toen wij ter voorbereiding samen naar de composities luisterden, werd ik echt geraakt door de compositie over naasten. Het opende iets in mij waar ik daarvoor nog geen ruimte voor had. De muziek werkte als een soort kanaal. Daarom ben ik zo blij dat we dit hebben kunnen organiseren en anderen ook de mogelijkheid hebben gekregen om in zichzelf ruimte te laten ontstaan voor nog weggestopte gevoelens en ervaringen.”

Ervaar de avond zelf

Om ook mensen die er niet bij konden zijn kennis te laten maken met Bloems promotieonderzoek en het aanbod van Enik, is de avond opgenomen voor de UMC Utrecht podcast. Bloem: “We hebben voor een podcast gekozen omdat dit volgens ons de meest integere manier is om de avond invoelbaar te maken, zonder dat de anonimiteit van de deelnemers verloren gaat.” Van Dam: “De veilige afstand helpt luisteraars daarnaast om op hun eigen tempo het aanbod en de waarde van Enik te leren kennen.”

Beluister podcast Tussentijd: ’De helende kracht van muziek’ (https://open.spotify.com/episode/7cw9q9WLNo7o0BD3hekG49?si=eTKeZWnqRS-5ybl235dc4A&nd=1&dlsi=2276d6eea566405a)

Wil je meer lezen over het onderzoek van Susanna Bloem? In Hollands Maandblad schreef ze onlangs het essay ‘Wij zijn mét jou: Over tijd, psychisch lijden en muziek’.

-

Lees ook:’We zijn gewend alles in taal uit te drukken’  (https://www.ggztotaal.nl/nw-29166-7-3981497/nieuws/we_zijn_gewend_alles_in_taal_uit_te_drukken.html?page=1) (interview Susanna Bloem in GGZ Totaal)

----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou!

GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).