Meer verschillen dan gedacht tussen mannen en vrouwen met een ernstige psychische aandoening

De bipolaire stoornis en schizofrenie behoren tot de meest ernstige psychische aandoeningen. Hoewel ze op bepaalde punten overeenkomen, verschillen ze sterk in beloop en impact. Een recente studie – de PsyCourse Study (http://www.psycourse.de/) – onderzocht hoe sekseverschillen zich uiten bij deze aandoeningen. Het geslacht van de patiënt blijkt een belangrijke rol te spelen in klachten, cognitieve functies en zelfs lichamelijke gezondheid.

De PsyCourse Study, uitgevoerd in Duitsland en Oostenrijk, onderzocht 1516 deelnemers: 543 mensen met een bipolaire stoornis, 517 met schizofrenie en 456 mensen zonder deze aandoeningen. Naast psychiatrische kenmerken werden ook cognitieve prestaties, lichamelijke aandoeningen en levensstijl in kaart gebracht.

Cognitieve prestaties: vrouwen scoren beter op taal en geheugen

Een belangrijk verschil tussen de groepen zit in het cognitief functioneren. Mensen met een bipolaire stoornis bleken gemiddeld beter te scoren dan mensen met schizofrenie. De gezonde controlegroep scoorde het hoogst. Deze bevinding ondersteunt het idee van een “continuüm van ernst”: van gezond (beste functioneren), via een bipolaire stoornis, tot schizofrenie (meest ernstige beperkingen).

Binnen de bipolaire groep viel op dat vrouwen beter presteerden op verbale geheugentaken en informatieverwerkingssnelheid. Eerder onderzoek suggereert dat vrouwen vaak een voordeel hebben op verbaal geheugen, maar de resultaten voor verwerkingssnelheid zijn minder eenduidig. De verschillen waren overigens klein, en moeten voorzichtig geïnterpreteerd worden. Toch kan deze kennis bijdragen aan seksespecifieke cognitieve interventies, schrijven de onderzoekers.

Ziektebeloop en behandeling: vrouwen vaak later in zorg

De studie bevestigde dat mensen met schizofrenie doorgaans een ernstiger klinisch profiel hebben dan mensen met een bipolaire stoornis. Maar er kwamen ook duidelijke sekseverschillen naar voren. Zo bleken vrouwen met een bipolaire stoornis gemiddeld later hulp te zoeken en later met behandeling te beginnen dan mannen. Mogelijke verklaringen zijn verschillen in vroege symptomen of dat vrouwen vaker eerst hulp zoeken voor andere psychische klachten. Dit kan leiden tot vertraging in diagnose en behandeling.

Middelengebruik: mannen lopen groter risico

Een ander duidelijk patroon was het verschil in middelengebruik. Mannen met ernstige psychische aandoeningen gebruikten vaker tabak en drugs dan zowel vrouwen als gezonde controles. Vooral mannen met schizofrenie bleken kwetsbaar voor overmatig gebruik, wat hun klachten kan verergeren.

Bij vrouwen leek er juist sprake van een beschermend effect: zij rapporteerden aanzienlijk minder middelengebruik. Voor alcoholgebruik waren de resultaten minder eenduidig – sommige onderzoeken wijzen juist op een hoger risico bij vrouwen, andere bij mannen.

Lichamelijke gezondheid: vrouwen gevoeliger voor schildklierproblemen

Psychische aandoeningen gaan vaak samen met lichamelijke klachten. Bij vrouwen met een ernstige psychische aandoening kwam vaker een schildklieraandoening voor. Mogelijk speelt lithium, een veelgebruikt medicijn bij een bipolaire stoornis, hierin een rol, aangezien bekend is dat dit middel de schildklier kan aantasten. Ook werd bij vrouwen met ernstige psychiatrische aandoeningen een hogere kans op hypertensie gevonden.

Kwaliteit van leven: meer dan alleen de ziekte

Interessant genoeg bleken er ook verschillen in de ervaren kwaliteit van leven, vooral in de zogenoemde “omgevingsdomeinen” – denk aan woonomgeving, toegang tot zorg en sociale voorzieningen. De onderzoekers benadrukken dat dit deels kan samenhangen met nationale gezondheids- en welzijnsbeleid, en dus niet alleen met de ziekte zelf.

Vrouwen met een ernstige psychische aandoening rapporteerden gemiddeld vaker problemen op het gebied van lichamelijke gezondheid, maar ook op sociaal functioneren. Mannen gaven daarentegen vaker lagere scores op werk- en vrijetijdsbesteding. Dit wijst erop dat de impact van een bipolaire stoornis en schizofrenie zich niet alleen in de symptomen uit, maar ook in hoe mannen en vrouwen hun leven inrichten en ervaren.

Beperkingen van het onderzoek

Hoewel dit de eerste grote multicentrische studie is die sekseverschillen bij ernstige psychische aandoeningen zo breed in kaart brengt, zijn er ook beperkingen. Zo waren alle deelnemers afkomstig uit Duitsland en Oostenrijk, waardoor de resultaten mogelijk niet zonder meer gelden voor andere landen of culturen. Ook werd geen rekening gehouden met aspecten als hormoonschommelingen of levensgebeurtenissen rond de vrouwelijke reproductieve gezondheid, die wel degelijk invloed kunnen hebben.

Behandeling moet seksebewuster

De resultaten maken duidelijk dat sekse een belangrijke rol speelt bij zowel het ontstaan als het beloop van bipolaire stoornis en schizofrenie. Vrouwen en mannen verschillen in cognitief functioneren, middelengebruik, lichamelijke gezondheid en het moment waarop zij hulp zoeken.

De onderzoekers pleiten daarom voor seksegevoelige behandelplannen. Dat betekent niet alleen oog voor psychische klachten, maar ook voor leefstijl, lichamelijke gezondheid en de unieke risico’s die samenhangen met sekse. Toekomstig onderzoek moet verder uitdiepen hoe biologische factoren (zoals hormonen) en sociale factoren (zoals genderrollen) samen het ziekteverloop beïnvloeden.

Maria Serra-Navarro et al.: Influence of Sex and Diagnosis on Clinical Variables and Neurocognitive Performance in Severe Mental Illness. Results From the PsyCourse Study (https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acps.70026)
Acta Psychiatrica Scandinavica, published online: 03 September 2025, https://doi.org/10.1111/acps.70026 (https://doi.org/10.1111/acps.70026)

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html)