Wie komt er eerder, de deurwaarder of de psychiater?

Door: Jeannet Appelo

Armoede en psychiatrie: elkaar versterkende fenomenen

 

Veel mensen met ernstige psychiatrische klachten leven onder het sociale minimum. De vraag is of er een oorzakelijk verband is, en zo ja, wat oorzaak en wat gevolg is. Het antwoord is even ontluisterend als zorgwekkend: wie onder het sociale minimum leeft, lijkt een verhoogde kans op psychiatrische klachten te hebben. Andersom geldt ook: wie psychiatrische klachten heeft, loopt een groot risico minstens een deel van zijn leven onder de armoedegrens te moeten leven. Een vicieuze cirkel, die bovendien doorgegeven lijkt te worden aan eventueel nageslacht.
We leggen twee verhalen van ervaringsdeskundigen naast de cijfers. De vraag die we ons moeten stellen: schiet de GGZ misschien tekort waar het dit onderwerp betreft?

Armoede als gevolg van psychiatrische problemen…
Rob kijkt om zich heen en grinnikt: “Zozo, de Coffee Company, daar kom ik niet elke dag.” Drie euro voor een kop koffie, daar heeft hij soms een hele maaltijd voor. Hij voelt zich, nu al, rijkelijk beloond voor dit interview.
Sinds twintig jaar is Rob vaste klant bij GGZ-instellingen. Kort na zijn middelbare schooltijd kreeg hij voor de eerste keer een psychose, een periode waar hij pas sinds een paar jaar aan kan denken zonder het Spaans benauwd te krijgen. De meeste vrienden uit die tijd zijn uit het zicht verdwenen. Zijn gedrag in die jaren is één reden. “Ik was regelmatig een Verwarde Man”, vat hij die periode samen, verwijzend naar de veelgebruikte mediaterm. Een andere reden is dat hij maar met weinig dingen kan meedoen. Zijn toenmalige vrienden hebben een goede baan en voldoende geld, Rob kan zich niet veroorloven uit eten te gaan, zelfs de bioscoop is een ongekende luxe. Hij leeft van een uitkering, wat betekent dat hij maar een paar tientjes leefgeld per week overhoudt. Daarvan moet hij eten, kleding en onvoorziene uitgaven betalen. “Vorige maand is mijn fiets gestolen. Ik kan dan echt niet zomaar 25 euro ophoesten voor een andere.” 


“Ik heb in de schuldhulpverlening gezeten, dat hoop ik nooit meer mee te maken. Dus ik leef echt heel zuinig. Op de één of andere manier betekent dat dat ik steeds meer optrek met mensen die in soortgelijke omstandigheden zitten: geen geld, geen werk. Dat zijn vaak ook mensen met problemen op psychisch gebied. Veel van mijn vrienden zijn verslaafd of lopen ook bij de GGZ”
Psychotisch is hij in tien jaar niet meer geweest. “De medicatie werkt en goede begeleiding helpt. Al had ik die medicijnen liever niet gehad. Klotespul, maar alles beter dan zo’n psychose.” Toen de psychoses wegbleven is hij vrijwilligerswerk gaan doen en later gaan solliciteren. Maar het werd al snel duidelijk dat hij weinig kans maakte. “Mijn CV roept alleen maar vragen op, geen werkgever die daar op zit te wachten,” zegt hij, “zelfs de DWI dringt niet meer aan. Dus dat zal wel een uitkering blijven en dat is niet veel. Eerst wist ik niet eens dat je ook nog toeslagen en huursubsidie kan krijgen, toen bleef er helemaal niets over.”
De laatste jaren ging het zó goed dat hij is terugverwezen naar de POH-GGZ bij de huisarts. Op zich prima, het scheelt hem het eigen risico.  “Hopen dat dat goed gaat, want als ik terug moet naar het FACT, kost me dat meteen weer € 385,- en dat heb ik dus echt niet. Geen idee hoe het dan moet.” Het is het enige moment tijdens ons gesprek dat ik een nerveuze blik tegenover me zie.
Hij herstelt zich vrijwel onmiddellijk met een overduidelijke hint: “Lekker, die koffie.”

 

….en psychiatrische problemen als gevolg van armoede
“De grens tussen ‘niks aan de hand’ en ‘volkomen foute boel’ is eigenlijk heel klein geweest. Maar de periode van ‘volkomen foute boel’ heeft dus wel drie jaar geduurd en heeft me bijna het leven gekost.”
Anders dan Rob had Frans tot zes jaar geleden geen serieuze financiële zorgen. Dat kwam pas toen zijn partner vertrok en hij in zijn eentje de huur moest opbrengen, wat nét lukte. Dat lukte niet meer toen hij in hetzelfde jaar een bedrijfsongeval kreeg, waardoor hij zijn werk niet meer kon uitvoeren. Zijn werkgever weigerde schuld te aanvaarden en na twee jaar in ziektewet moest hij het verder met een bijstandsuitkering doen.
Vanaf dat moment ging het snel. Frans kon de rekeningen steeds moeilijker betalen en uit een mislukte vorm van zelfbescherming maakte hij de enveloppen met betalingsherinneringen niet meer open. Maar herinneringen worden aanmaningen, aanmaningen worden deurwaarders, deurwaarders worden rechtszaken en uiteindelijk lag er een brief op de mat dat hij binnen twee maanden zijn huis uit moest.

“Ik zat erbij en ik keek ernaar”, zegt hij nu. “Heel onwerkelijk. Ik nam me elke dag voor om alles te gaan regelen, maar het lukte me niet om ook maar één enveloppe open te maken. Vrienden van me probeerden wel te helpen, maar dat vond ik niet nodig, En ze hadden geloof ik niet in de gaten hoe het met me gesteld was. Ik kwam ook steeds minder m’n bed uit. Gelukkig ben ik niet gaan drinken, dan was echt het einde zoek geweest.”

Uiteindelijk kwam Frans dankzij een alert familielid en de huisarts bij de crisisdienst van een grote GGZ-instelling terecht, die onmiddellijk een opname regelde. 
“Ik denk dat ze dat goed hebben ingeschat. Ik liep elke avond een rondje langs het spoor. Ik wilde absoluut niet dood, maar het leek wel of ik er steeds meer naartoe werd gezogen. Op een gegeven moment bleef zelfmoord als de enige oplossing in mijn kop spoken. Ik was echt hartstikke depressief.”

Die opname duurde uiteindelijk liefst zes weken. Weken waarin hij met medicatie startte, schuldhulpverlening werd geregeld, de dreigende huisuitzetting van tafel ging en de vastgelopen procedure met zijn ex-werkgever vlot werd getrokken. Bij ontslag waren de problemen niet opgelost, maar wel overzichtelijk.

Frans is ondertussen anderhalf jaar verder. De schuldhulpverlening valt hem niet zwaar omdat hij - vette knipoog - ondertussen ‘een rijke vrouw’ is tegengekomen (“Je noemt toch niet mijn echte naam, hé?”), bovendien is zijn ex-werkgever onder dreiging van een rechtszaak met een schikkingsvoorstel gekomen. Het gaat, kort gezegd, goed.
“Maar zonder die opname had ik wel onder een trein gelegen.” 

 

Psychiatrische klachten en geen betaald werk
In Nederland zijn naar schatting 640.000 volwassenen in behandeling bij de GGZ.
Driekwart van hen ontvangt ambulante, kortdurende behandeling voor een relatief eenvoudig psychisch probleem (angststoornis, depressie, et cetera). De werkeloosheid in deze grote groep is niet veel hoger dan in de rest van de Nederlandse beroepsbevolking.
Meer problemen heeft dat deel van deze groep die niet volledig herstelt. Zij kunnen alleen met continue, ambulante begeleiding stabiel blijven functioneren. Exacte cijfers zijn niet bekend, maar kenniscentrum Phrenos schat dat het gaat om 100.000 tot 200.000 personen. Vermoedelijk zal de arbeidsparticipatie in deze groep tussen de 30% en 50% liggen, een stuk lager dan het landelijk gemiddelde. Velen van hen zullen grote moeite hebben om die baan te behouden.

Ongeveer 25% van alle GGz-cliënten in Nederland heeft ernstige psychische aandoeningen. Zij hebben niet alleen ernstige en meestal langdurige psychopathologie, maar ook meerdere beperkingen op sociaal en maatschappelijk gebied. Het gaat om ongeveer 240.000 volwassenen, waarvan ongeveer 19% een betaalde baan (van >12 uur per week) heeft. Van de overige, ruim 200.000, heeft 36% wel de wens tot regulier betaald werk.

Dat betekent dat ongeveer 72.000 mensen met een ernstige psychische aandoening de wens tot een reguliere betaalde baan hebben. Een zeer groot deel van deze mensen (93%) ervaart serieuze belemmeringen om die baan te krijgen, zo zegt Phrenos in een fact-sheet.
Voorzichtig kun je hieruit concluderen dat het hebben van (ernstige) psychiatrische problemen een grote risicofactor is voor het krijgen van financiële problemen. Van een uitkering is doorgaans lastig rondkomen.

 

Langdurig een laag inkomen en klant van de GGZ
Ook via een andere weg is de link tussen armoede en psychische problemen aan te tonen. Mensen die langdurig een laag inkomen hebben, maken aanmerkelijk meer gebruik van de GGZ dan mensen met een hoger inkomen. In deze groep zitten veel mensen met een arbeidsongeschiktheids- of bijstandsuitkering. In het rapport ‘Armoede en sociale uitsluiting’ zegt het CBS: “Onder personen die voornamelijk rondkomen van een arbeidsongeschiktheidsuitkering is vooral het aandeel met antidepressiva en antipsychotica betrekkelijk hoog: respectievelijk 19 en 9  procent in 2013, tegen 6 en 2 procent voor de gehele bevolking.” Voor bijstandsontvangers waren die cijfers in 2013 respectievelijk elf en zeven procent. 

Ook de GGD in Zuid-Holland Noord kwam in 2008 kwam tot een soortgelijke conclusie. Uit onderzoek kwam naar voren dat één op de 24 volwassenen zonder angst en / of depressieve klachten schulden hebben. Bij mensen mét deze klachten hadden er één op de vijf schulden, een factor 2,8 verschil.

Psychische problemen als gevolg van financiële problemen?
Maar kunnen financiële problemen ook een oorzaak zijn van psychische problemen Het verhaal van Frans wijst in die richting. Ook een uitgebreid literatuuronderzoek (http://www.nji.nl/nl/Opgroeien-en-opvoeden-in-armoede.pdf) van het Nederlands Jeugdinstituut wijst in die richting, voor zover het opgroeien in armoede betreft. Armoede leidt, aldus het rapport, tot sociale uitsluiting, maar door de bijbehorende stress ook tot angstklachten en depressie. Kinderen die in armoede opgroeien, hebben later meer kans op een gestoorde emotieregulatie en hechtingsproblematiek. Ook de stress die het continue geldtekort oplevert, kan leiden tot depressies, vooral bij moeders in eenoudergezinnen.

Het heeft er alle schijn van, dat armoede en psychiatrische klachten elkaar in stand houden, en in het ergste geval zelfs versterken.

 

(Dit is een licht aangepaste versie van een artikel dat wij in februari 2016 plaatsten)

ad 4 ad 4

Reacties
Reactie: (Sjouke G.)
6-10-2019, 23:34
En wat bedoelen jullie nu? De medisch wereld,... vindt het prachtig al die mensen in de ellende. Want daar stijgen de pillen verkoop weer van. Dus is er toch geen probleem??? Ooit geweten dat zorgverzekeraars zich laten 'bestelen' door gerechtsdeurwaarders? Want ja,... anders moeten ze opletten!!! en dat kost geld.... SORRY??? hoor ik u denken Snap u de gekte???